Pre 140 godina Srbija je dobila svoju Akademiju: Tako je nastala današnja SANU

U vreme kada je Srbija gradila svoje moderne državne i kulturne institucije, 1886. godine osnovana je Srpska kraljevska akademija. Među ljudima koji su postavili temelje ove ustanove bili su Josif Pančić, Stojan Novaković i Jovan Žujović. Od njihove generacije do današnje Srpske akademije nauka i umetnosti prošlo je 140 godina, tokom kojih je ova institucija postala jedno od najvažnijih mesta razvoja srpske nauke i kulture.

U drugoj polovini 19. veka, dok je Srbija učvršćivala svoju državnost, postalo je jasno da politička samostalnost nije dovoljna za izgradnju moderne države. Bili su potrebni obrazovani ljudi, naučne ustanove, uređeno školstvo i institucije, koje će čuvati i razvijati kulturno nasleđe.

Upravo iz takvih okolnosti nastala je ideja o osnivanju Srpske kraljevske akademije. Njen zadatak nije bio samo da okuplja ugledne pojedince, već da stvori trajno mesto za naučni rad, istraživanje i razvoj umetnosti.

Dana 1. novembra 1886. godine donet je zakon o osnivanju Srpske kraljevske akademije. Zakon je usvojila Narodna skupština, a kralj Milan Obrenović proglasio ga je u Nišu. Bio je to važan trenutak za srpsku nauku i kulturu, jer je država dobila ustanovu namenjenu dugoročnom razvoju znanja.

Od prvih učenih društava do Akademije

Ideja o okupljanju srpskih naučnika nije nastala 1886. godine. Njeni počeci sežu nekoliko decenija ranije, u vreme kada su se u Srbiji tek stvarale prve moderne obrazovne institucije.

Društvo srpske slovesnosti, osnovano 1841. godine, okupilo je ljude koji su želeli da unaprede književnost, jezik i naučno istraživanje. Njegov rad nastavilo je Srpsko učeno društvo, osnovano 1864. godine.

U tim ustanovama razvijala se generacija obrazovanih ljudi koja je smatrala da srpska istorija, jezik, priroda i društvo moraju biti predmet ozbiljnog i sistematskog istraživanja.

Osnivanjem Srpske kraljevske akademije Srbija je dobila ustanovu sa jasno definisanim zadacima i organizacijom, čiji je rad trebalo da traje nezavisno od političkih promena.

Šesnaest ljudi koji su postavili temelje

Prvi akademici imenovani su 5. aprila 1887. godine. Bilo ih je šesnaest, a njihovo imenovanje označilo je početak rada nove ustanove.

Prvi predsednik postao je Josif Pančić, jedan od najznačajnijih prirodnjaka svog vremena. Za sekretara je izabran Jovan Žujović. Akademija je bila organizovana u četiri stručne oblasti: prirodne, filozofske i društvene nauke i umetnost.

Među prvim članovima našli su se ljudi koji su već imali značajnu ulogu u naučnom i kulturnom životu Srbije.

Josif Pančić (1814–1888) bio je lekar i botaničar koji je decenijama istraživao biljni svet Srbije. Njegovo ime posebno je vezano za otkriće Pančićeve omorike, ali je njegov doprinos bio mnogo širi. Razvijao je prirodne nauke i učestvovao u stvaranju modernog visokog obrazovanja. Kao prvi predsednik Akademije postavio je temelje njenog rada.

Stojan Novaković (1842–1915) bio je istoričar, filolog, diplomata i političar. Njegova istraživanja srpske srednjovekovne istorije i književnosti ostavila su značajan trag u srpskoj istoriografiji. Pripadao je generaciji naučnika koja je nastojala da nacionalnu prošlost proučava na osnovu istorijskih izvora.

Jovan Žujović (1856–1936) bio je jedan od pionira geologije u Srbiji. Bavio se proučavanjem geološke građe zemlje i razvojem prirodnih nauka. U prvim godinama postojanja Akademije imao je važnu organizacionu ulogu, a kasnije je postao i njen predsednik.

Milan Đ. Milićević (1831–1908) ostavio je značajan doprinos proučavanju srpskog naroda, njegovih naselja, običaja i istorije. Njegov rad na prikupljanju podataka o narodnom životu predstavlja važan izvor za etnografska istraživanja.

Čedomilj Mijatović (1842–1932) bio je istoričar, ekonomista i diplomata. Bavio se istorijom Srbije i njenim političkim i ekonomskim položajem u Evropi. Bio je i predsednik Akademije.

Ova prva generacija nije predstavljala samo izbor uglednih pojedinaca. Njihovim radom postavljeni su temelji naučnih disciplina koje će se u Srbiji razvijati tokom narednog veka.

Od četiri odeljenja do široke naučne ustanove

Prvobitna organizacija Akademije pokazivala je ambiciju da se naučni i umetnički rad razvijaju u više pravaca. Prirodne nauke, filozofija, društvene nauke i umetnost dobili su svoja posebna odeljenja.

U narednim godinama Akademija je proširivala delatnost. Naučne publikacije, prikupljanje istorijske građe i istraživanja srpskog jezika, prošlosti i narodnog stvaralaštva postali su važan deo njenog rada.

Posebno značajno bilo je spajanje sa Srpskim učenim društvom 1892. godine. Time su objedinjeni naučni kadrovi, bibliotečka građa i rezultati ranijeg istraživačkog rada.

Tokom narednih decenija Akademija je okupila i druga velika imena srpske nauke. Među njima se posebno izdvaja Jovan Cvijić, geograf i istraživač Balkanskog poluostrva, koji je svojim radom stekao međunarodno priznanje.

Od Srpske kraljevske akademije do SANU

Dvadeseti vek doneo je velike političke promene koje su uticale i na rad Akademije. Preživela je dva svetska rata, promene državnog uređenja i različite reforme naučnog sistema.

Posle Drugog svetskog rata, 1947. godine, promenila je ime u Srpska akademija nauka. Današnji naziv, Srpska akademija nauka i umetnosti, dobila je 1960. godine.

U njenom radu tokom narednih decenija učestvovali su brojni naučnici, književnici i umetnici koji su obeležili kulturnu i intelektualnu istoriju Srbije.

Danas SANU okuplja stručnjake iz različitih naučnih disciplina i umetnosti. Njena odeljenja, biblioteka, arhiv i izdavačka delatnost predstavljaju važan deo institucionalnog života srpske nauke.

Nasleđe koje traje 140 godina

Osnivanje Srpske kraljevske akademije 1886. godine bilo je rezultat višedecenijskog nastojanja da Srbija dobije ustanovu sposobnu da okupi najobrazovanije ljude i usmeri razvoj naučnog i umetničkog stvaralaštva.

Imena Josifa Pančića, Stojana Novakovića i Jovana Žujovića pripadaju početku te priče. Njihov rad, zajedno sa radom drugih prvih akademika, postavio je osnovu na kojoj je izgrađena institucija koja postoji i danas.

Od prvih naučnih istraživanja u mladoj srpskoj državi do savremenih istraživačkih projekata, Srpska akademija nauka i umetnosti ostaje važan deo istorije srpskog obrazovanja, nauke i kulture.