Stefan Mitrov Ljubiša: Srbin koji je u Beču branio jezik, narod i identitet

Od Budve do Beča, od narodnih pripovedaka do carskog parlamenta, život Stefana Mitrova Ljubiše ostao je jedna od najuzbudljivijih priča srpske istorije XIX veka. Književnik, političar, publicista i borac za prava srpskog naroda u Dalmaciji, ostavio je dubok trag ne samo u kulturi, već i u političkom životu Habzburške monarhije.

Rođen 1824. godine u Budvi, u porodici pomorca Mitra Ljubiše, Stefan Mitrov Ljubiša odrastao je u siromaštvu, ali je vrlo rano pokazao izuzetnu inteligenciju i snažan osećaj za narodnu tradiciju. Iako nije imao formalno visoko obrazovanje, uspeo je da postane sekretar opštine Budva i jedan od najuglednijih Srba svog vremena. Posebno se isticao u pomirenju zavađenih porodica i plemena, pokušavajući da ublaži krvnu osvetu koja je u to vreme potresala primorje.

Prvi srpski govor u bečkom parlamentu

Ljubiša je u politiku ušao 1848. godine, u vreme velikih evropskih previranja. Zalagao se za ravnopravnost srpskog jezika, uvođenje narodnog jezika u škole i institucije, kao i za prava pravoslavnih Srba u Dalmaciji i Boki Kotorskoj.

Istorijski trenutak dogodio se 30. avgusta 1861. godine kada je u bečkom parlamentu govorio na srpskom jeziku, čime je praktično otvorio borbu za ravnopravnost nacionalnih jezika u Habzburškoj monarhiji. Taj potez odjeknuo je širom slovenskog sveta.

U zgradi nekadašnjeg Donjeg doma austrijskog parlamenta, u ulici Währingerstrasse 2-4 u Beču, Ljubiša je kao poslanik zastupao interese Srba iz Boke i Dalmacije. Borio se za ukidanje obaveze pravoslavnih da slave katoličke praznike, za državne stipendije srpskim đacima i za legalan rad srpskih škola.

Od narodnih priča do remek-dela srpske proze

Pored politike, Ljubiša je ostao upamćen kao jedan od najvećih srpskih pripovedača. Njegova dela nastala su iz usmenog predanja naroda, a sam je govorio da želi da „sačuva znamenite događaje svoje otadžbine“ i opiše život, vrline i mane svog naroda pre nego što ih „poplavica tuđinska“ izbriše.

Najpoznatije delo, „Kanjoš Macedonović“, postalo je klasik srpske književnosti. Kroz priču o sukobu paštrovske i mletačke etike, Ljubiša je prikazao sudar patrijarhalnog sveta i zapadne civilizacije, uz snažan humor i duboku narodnu mudrost.

Pisao je i o Njegošu, prevodio Horacija, Ariosta i Dantea, a njegovi tekstovi objavljivani su u brojnim listovima i časopisima širom regiona.

Sukob sa hrvatskim političarima i istorijski govor

Krajem 1870-ih Ljubiša ulazi u žestok politički sukob sa hrvatskim predstavnicima u Dalmatinskom saboru. Smatrao je da su Srbi u Dalmaciji politički izdani i protivio se planovima da se Dalmacija pripoji Hrvatskoj bez saglasnosti lokalnog stanovništva.

Njegov govor iz januara 1877. godine ostao je zabeležen kao jedan od najsnažnijih političkih nastupa tog doba. Tada je poručio:

„Ja znam da vi mene ne trpite, jer sam Srbin pravoslavne vjere… Tko je to ovdje bolji Srbin od mene? Moj se grob znade od Kosova…“

Nakon tog sukoba ostao je bez poslaničkog mandata.

Smrt u Beču i sahrana pored Vuka Karadžića

Na putu ka Cetinju 1878. godine Ljubiša se razboleo od upale pluća i preminuo. Sahranjen je u Beču, pored Vuka Karadžića i Branka Radičevića, uz oproštajni govor Laze Kostića.

Njegovi posmrtni ostaci kasnije su preneti u Budvu, gde mu je 1934. godine podignut spomenik.

Danas se ime Stefana Mitrova Ljubiše pominje kao simbol borbe za jezik, kulturu i nacionalni identitet Srba u Dalmaciji i Boki Kotorskoj. Njegov život ostaje svedočanstvo da su književnost i politika nekada išle ruku pod ruku, u službi naroda i slobode.