Da li ste znali šta je bila Vojna krajina? Istorija Srba na prostoru današnje Hrvatske

Više od tri veka Vojna krajina bila je dom srpskog naroda i bedem odbrane Habzburške monarhije

Kada se govori o istoriji Srba na prostoru današnje Hrvatske, jedno od najvažnijih poglavlja predstavlja Vojna krajina. Iako je ukinuta 1881. godine i pripojena civilnoj Hrvatskoj i Slavoniji, njeno istorijsko nasleđe i danas je ključno za razumevanje sudbine srpskog naroda u Lici, Baniji, Kordunu, severnoj Dalmaciji i Slavoniji.

Malo je poznato da su Srbi vekovima činili većinu stanovništva u velikom delu Vojne krajine i da su predstavljali okosnicu njene odbrane. Kao krajišnici – graničari Habzburške monarhije – čuvali su jednu od najdužih evropskih granica prema Osmanskom carstvu, ostavljajući dubok trag u istoriji srednje Evrope.

Kako je nastala Vojna krajina?

Vojna krajina formirana je tokom 16. veka kao posebna pogranična oblast između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva. Njena osnovna uloga bila je odbrana južnih granica od osmanskih prodora.

Kako bi naselili opustošena pogranična područja i obezbedili stalnu vojnu zaštitu, habzburški vladari podsticali su doseljavanje pravoslavnog stanovništva, pre svega Srba, koji su, bežeći pred osmanskim osvajanjima, prelazili na teritoriju Monarhije.

Zauzvrat, krajišnici su dobijali zemlju na korišćenje, određene povlastice i pravo na slobodno ispovedanje pravoslavne vere, ali su bili obavezni da u svakom trenutku budu spremni za vojnu službu.

Srbi – čuvari granice Habzburške monarhije

Tokom narednih vekova Srbi su postali jedan od najvažnijih oslonaca Vojne krajine. Desetine hiljada krajišnika služile su u graničarskim pukovima i učestvovale u brojnim ratovima, koje je Habzburška, a kasnije Austrougarska monarhija vodila protiv Osmanskog carstva i drugih evropskih sila.

Na prostoru Vojne krajine razvijala su se srpska sela, podizane pravoslavne crkve i manastiri, osnivane škole i stvaran poseban način života u kojem su vojna služba, vera i porodična tradicija bili neraskidivo povezani.

Od krajiških graničara do austrougarskih generala

Vekovna vojna tradicija Vojne krajine ostavila je dubok trag u istoriji Habzburške i Austrougarske monarhije. Srpske porodice iz Vojne krajine dale su tokom više od tri veka desetine hiljada vojnika koji su učestvovali u odbrani južnih granica Monarhije i u brojnim ratovima širom Evrope.

Iz njihovih redova potekle su i stotine oficira, među kojima veliki broj generala i podmaršala. Njihove vojne karijere svedoče o značajnoj ulozi koju su krajiški Srbi imali u oružanim snagama Monarhije.

Najpoznatiji među njima bio je Svetozar Borojević fon Bojna (1856–1920), rođen u Baniji, koji je tokom Prvog svetskog rata stekao ugled jednog od najuspešnijih austrougarskih vojskovođa. Borojević je ostao upamćen kao jedini Južni Sloven, koji je dostigao najviši vojni čin feldmaršala u Austrougarskoj vojsci, a zbog uspešne odbrane Sočanskog fronta prozvan je „Lav sa Soče“.

Šta se dogodilo 1881. godine?

Nakon što je prestala opasnost od osmanskih prodora, Habzburška monarhija ukinula je poseban status Vojne krajine.

Godine 1881., posle više od tri veka postojanja, Vojna krajina je demilitarizovana i pripojena Kraljevini Hrvatskoj i Slavoniji, koja se nalazila u sastavu Austrougarske monarhije. Time je završen jedan od najdugovečnijih vojno-upravnih sistema u evropskoj istoriji.

Stradanje Srba u Drugom svetskom ratu

Istorija Srba na prostoru nekadašnje Vojne krajine nije završena njenim ukidanjem. Tokom Drugog svetskog rata najveći deo tih krajeva našao se u sastavu Nezavisne Države Hrvatske (NDH), u kojoj su Srbi, zajedno sa Jevrejima i Romima, bili izloženi sistematskom progonu i genocidu, koji je sprovodio ustaški režim.

Na području Like, Banije, Korduna, severne Dalmacije i Slavonije počinjeni su brojni masovni zločini nad srpskim civilnim stanovništvom. Uništena su mnoga sela, hiljade ljudi izgubile su živote, a čitave porodice su nestale. Posledice tog stradanja osećale su se decenijama, jer su brojna naselja ostala trajno ili delimično opustela.

Nasleđe koje je ostalo do danas

Iako je Vojna krajina prestala da postoji pre 145 godina, njeno nasleđe ostalo je duboko ukorenjeno u istoriji, kulturi i identitetu srpskog naroda.

Brojne srpske porodice u Lici, Baniji, Kordunu, severnoj Dalmaciji i Slavoniji vode poreklo upravo od krajiških graničara koji su tokom 16, 17. i 18. veka naseljavali ove oblasti. Njihova istorija predstavlja važan deo istorije Srba zapadno od Drine, ali i istorije Habzburške monarhije.

Bez razumevanja Vojne krajine teško je razumeti događaje 20. veka

Istoričari smatraju da se događaji, koji su obeležili prostor nekadašnje Jugoslavije tokom 20. veka ne mogu u potpunosti razumeti bez poznavanja istorije Vojne krajine i njenog stanovništva.

Od vekovne odbrane evropskih granica, preko velikog stradanja Srba u vreme Nezavisne Države Hrvatske, pa sve do ratova devedesetih godina, istorija ovih prostora pokazuje koliko su sudbine ljudi bile povezane sa velikim političkim i vojnim promenama.

Upravo zbog toga, priča o Vojnoj krajini predstavlja neizostavan uvod u razumevanje događaja koji su usledili krajem 20. veka, uključujući i operaciju „Oluja“, koja je trajno promenila demografsku i istorijsku sliku prostora na kojima su Srbi živeli vekovima.