Operacija „Oluja“ 1995: progon Srba iz Krajine, zločini nad civilima i posledice koje traju i danas

Operacija „Oluja“ iz avgusta 1995. godine predstavlja jedan od najkontroverznijih događaja ratova na prostoru bivše Jugoslavije. Progon Srba iz Krajine, stradanje civila, Petrovačka cesta, pitanje nestalih i posledice koje traju i danas ostaju među najvažnijim istorijskim i humanitarnim temama

Jedan od najtežih dogadjaja u novijoj istoriji srpskog naroda je operacija „Oluja“, izvedena od 4. do 7. avgusta 1995. godine. Dok se u Hrvatskoj obeležava kao Dan pobede i domovinske zahvalnosti, među Srbima je ostala upamćena kao simbol progona, stradanja civila i gotovo potpunog nestanka srpskog stanovništva sa prostora Like, Banije, Korduna i severne Dalmacije. Bilo je to najveće etničko čišćenje u Evropi posle Drugog svetskog rata.

Za stotine hiljada krajiških Srba avgust 1995. godine nije predstavljao samo kraj rata, već i kraj života na vekovnim ognjištima. Kuće, imanja, crkve, groblja i uspomene ostali su iza nepreglednih kolona ljudi, koje su proterane iz Krajine, a mnogi od njih nikada više nisu videli svoje domove.

Istorijski kontekst – kako je došlo do operacije „Oluja“?

Da bi se razumeli događaji iz avgusta 1995. godine, potrebno je sagledati istoriju srpskog naroda na prostoru današnje Hrvatske.

Srbi su područja Like, Banije, Korduna, severne Dalmacije i Slavonije naseljavali vekovima. Kao graničari Vojne krajine bili su čuvari južnih granica Habzburške monarhije i ostavili dubok trag u istoriji ovih prostora.

Tokom Drugog svetskog rata upravo su ovi krajevi bili među područjima koja su najteže stradala u okviru Nezavisne Države Hrvatske. Ustaški režim sprovodio je sistematski progon i genocid nad srpskim narodom, pri čemu su uništena brojna sela, a desetine hiljada ljudi izgubile su živote. Sećanje na ta stradanja ostalo je duboko ukorenjeno među krajiškim Srbima.

Početkom devedesetih godina, raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, rast međunacionalnih tenzija i proglašenje nezavisnosti Hrvatske izazvali su kod velikog dela srpskog stanovništva osećaj nesigurnosti i dubokog nepoverenja. Dodatnu zabrinutost izazvao je povratak dela hrvatske političke emigracije, među kojom su bile i osobe povezivane sa ustaškim pokretom iz perioda Drugog svetskog rata, kao i upotreba pojedinih simbola, koji su kod Srba budili bolna istorijska sećanja.

U takvim okolnostima deo Srba u Hrvatskoj organizovao je sopstvene političke institucije, koje su kasnije prerasle u Republiku Srpsku Krajinu. Za veliki broj krajiških Srba ona je predstavljala izraz nastojanja da obezbede političku i bezbednosnu zaštitu u uslovima dubokog nepoverenja prema novim hrvatskim vlastima. Hrvatska je, sa druge strane, Republiku Srpsku Krajinu smatrala nelegalnom tvorevinom na svojoj međunarodno priznatoj teritoriji. Upravo ta suprotstavljena viđenja predstavljala su jedan od ključnih uzroka daljeg razvoja sukoba.

Progon Srba iz Krajine, zločini nad civilima i Petrovačka cesta

Tokom operacije „Oluja“ i u danima koji su usledili, prema različitim procenama, sa prostora Republike Srpske Krajine proterano je između 150.000 i više od 200.000 Srba.

Kolone traktora, automobila i zaprežnih kola postale su simbol najvećeg izbegličkog talasa u Evropi posle Drugog svetskog rata. Ljudi su iza sebe ostavljali kuće, imanja, crkve i groblja svojih predaka, verujući da će se po završetku sukoba vratiti. Za najveći broj njih taj povratak nikada nije postao stvarnost.

Posledice su bile trajne. Brojna sela ostala su bez stanovnika, a vekovno prisustvo srpskog naroda na prostoru nekadašnje Vojne krajine gotovo je nestalo.

Pored progona stanovništva, operaciju „Oluja“ pratili su brojni zločini nad srpskim civilima. Posebno tragična bila je sudbina starijih ljudi, koji nisu želeli ili nisu mogli da napuste svoje domove, verujući da im se kao civilima neće dogoditi ništa nakon završetka borbenih dejstava. Mnogi od njih ubijeni su u svojim kućama, dvorištima ili selima u kojima su proveli čitav život.

Istovremeno, brojne kuće su spaljene, opljačkane ili uništene, a čitava sela ostala su pusta. Prema izveštaju tadašnjeg komandanta civilne policije mirovnih snaga Ujedinjenih nacija za područje Knina, Alana Gorana, pripadnici UN nakon ulaska hrvatskih snaga evidentirali su 128 ubijenih srpskih civila i oko 73 odsto uništenih kuća na području koje su obilazili. Taj izveštaj predstavlja jedan od međunarodnih dokumenata koji se često navodi u istraživanjima posledica operacije „Oluja“.

Tokom povlačenja iz Krajine izbegličke kolone sa desetinama hiljada civila bile su izložene ratnim dejstvima. Posebno mesto zauzima činjenica da su kolone u pojedinim delovima puta bile napadane, pri čemu su stradali civili koji su pokušavali da spasu svoje porodice.

Međunarodno humanitarno pravo pruža posebnu zaštitu civilima i zabranjuje napade na izbegličke kolone. Uprkos tome, brojni zločini počinjeni nad srpskim civilima tokom i nakon operacije „Oluja“, uključujući napade na izbegličke kolone, ubistva starijih osoba koje su ostale u svojim domovima i stradanje nezaštićenog civilnog stanovništva, ni posle više od tri decenije nisu dobili potpuni sudski epilog.

Kada je reč o broju stradalih tokom i neposredno nakon operacije, različite institucije iznose različite podatke. Hrvatska nevladina organizacija Documenta – Centar za suočavanje s prošlošću, koja se godinama bavi dokumentovanjem ljudskih gubitaka u ratu u Hrvatskoj, evidentirala je više od hiljadu stradalih civila srpske nacionalnosti tokom i neposredno pre i posle „Oluje“. Sa druge strane, srpski Dokumentaciono-informacioni centar „Veritas“ navodi veći broj stradalih i nestalih Srba, pri čemu u svoju evidenciju uključuje i poginule pripadnike vojske Republike Srpske Krajine. Iako se metodologije razlikuju, obe evidencije potvrđuju da su tokom i nakon operacije stradali brojni srpski civili i da pitanje svih žrtava ni posle tri decenije nije u potpunosti rasvetljeno.

Jedan od najtežih zločina dogodio se 7. avgusta 1995. godine na Petrovačkoj cesti, kada je u vazdušnom napadu pogođena kolona srpskih izbeglica koja se kretala prema Bosni i Hercegovini. U napadu su ubijeni i ranjeni civili, među kojima i deca. Petrovačka cesta ostala je jedan od najpotresnijih simbola stradanja krajiških Srba i danas zauzima posebno mesto u kulturi sećanja srpskog naroda.

Posledice „Oluje“ – „Maestral 2“, nestali, Haški tribunal i povratak prognanih

Stradanje srpskog stanovništva nije završeno okončanjem operacije „Oluja“. Već u septembru 1995. godine usledila je operacija „Maestral 2“, tokom koje su hrvatske snage zajedno sa Armijom Republike Bosne i Hercegovine izvele ofanzivu na području zapadne Bosne.

Nova vojna dejstva izazvala su nova proterivanja i nove talase izbeglica, kao i dodatno stradanje srpskog stanovništva. Operacija „Maestral 2“ se često posmatra kao nastavak tragedije koja je započela tokom „Oluje“, jer su hiljade ljudi ponovo bile primorane da napuste svoje domove.

Jedna od najbolnijih posledica „Oluje“ jeste sudbina nestalih.

Gotovo tri decenije kasnije porodice brojnih nestalih Srba i dalje tragaju za odgovorima o tome gde su njihovi najbliži stradali i gde se nalaze njihovi posmrtni ostaci. Za mnoge još nije poznato mesto njihovog stradanja, niti imaju grob na kojem bi njihove porodice mogle da zapale sveću.

Pitanje nestalih ostaje jedno od najtežih humanitarnih pitanja proisteklih iz rata i trajna rana za porodice koje ni posle tri decenije nisu dočekale istinu.

Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju vodio je postupke protiv hrvatskih generala Ante Gotovine i Mladena Markača. Iako su prvobitno bili osuđeni, pravosnažnom presudom oslobođeni su optužbi.

Takav ishod ostavio je dubok osećaj razočaranja među porodicama srpskih žrtava i velikim delom srpske javnosti, koja smatra da brojni zločini počinjeni tokom i nakon operacije nisu dobili odgovarajući sudski epilog.

Iako se samo mali deo prognanih Srba tokom godina vratio u Hrvatsku, veliki broj njih nikada nije uspeo da obnovi život u svojim rodnim mestima.

Predstavnici izbegličkih udruženja godinama ukazuju na probleme u ostvarivanju imovinskih prava, dugotrajne administrativne i sudske postupke, kao i pravnu nesigurnost koja je mnogima otežala ili onemogućila povratak. Mnogi prognani s pravom osećaju da posledice „Oluje“ ni do danas nisu sanirane.

Tri decenije kasnije – sećanje, pravda i istorijska odgovornost

Za srpski narod „Oluja“ nije samo istorijski događaj. Ona predstavlja sećanje na izgubljeni zavičaj, na proterane porodice, na ubijene civile, na nestale čija sudbina još nije rasvetljena i na kraj viševekovnog prisustva Srba u mnogim krajevima nekadašnje Vojne krajine.

Za brojne porodice srpskih žrtava i veliki deo srpske javnosti činjenica da veliki broj ubistava srpskih civila, zarobljenih pripadnika vojske i starijih ljudi ni posle tri decenije nije dobio potpuni sudski epilog predstavlja jedan od najvećih neuspeha međunarodne pravde nakon ratova na prostoru bivše Jugoslavije. Osećaj da odgovorni za mnoga stradanja nisu izvedeni pred lice pravde ostavio je duboko nepoverenje prema međunarodnim institucijama i njihovoj sposobnosti da obezbede jednaku pravdu za sve žrtve, bez obzira na njihovu nacionalnost.

Bez obzira na različita tumačenja ovog perioda, ostaje činjenica da je avgust 1995. godine trajno promenio živote stotina hiljada Srba. Čuvanje sećanja na njihove sudbine, rasvetljavanje svih zločina i pronalaženje nestalih predstavljaju obavezu prema žrtvama i važan deo istorijske odgovornosti.

Operacija „Oluja“ ostaje jedna od najznačajnijih i najkontroverznijih vojnih akcija tokom raspada Jugoslavije. Njene posledice i danas se osećaju kroz sudbine prognanih, porodica nestalih i stradalih, ali i kroz različita tumačenja ovog događaja u državama nastalim raspadom bivše Jugoslavije. Rasvetljavanje svih zločina, pronalaženje nestalih i jednaka pravda za sve žrtve predstavljaju ne samo istorijsku, već i civilizacijsku obavezu.