Podunavske Švabe: Od života u Kraljevini Jugoslaviji do progona i nestanka čitave zajednice

Sudbina Podunavskih Švaba jedna je od najtežih i najmanje poznatih priča iz istorije Vojvodine. Više od pola miliona ljudi nemačkog porekla živelo je u Kraljevini Jugoslaviji uoči Drugog svetskog rata. Generacijama su gradili kuće, obrađivali zemlju, razvijali zanatstvo i trgovinu, osnivali škole, crkve i kulturna društva. Posle rata, veliki deo te zajednice izgubio je domove, imovinu i građanska prava. Hiljade ljudi umrle su u logorima, a preživeli su uglavnom napustili zemlju. Dokumentarna emisija austrijskog ORF-a ponovo je otvorila pitanje njihovog stradanja i odnosa prema istorijskom nasleđu, koje je ostalo na prostoru današnje Srbije.

ORF podseća na sudbinu ljudi, koji su izgubili svoju domovinu

Austrijski javni servis ORF ponovo je otvorio jednu važnu i bolnu temu evropske posleratne istorije, a to je sudbina nemačkog stanovništva, koje je nakon Drugog svetskog rata moralo da napusti svoje domove u zemljama srednje i jugoistočne Evrope. O ovoj temi govori i dokumentarni film „Auf der Suche nach Heimat – Die Kinder der Vertriebenen“ (U potrazi za domovinom – Deca proteranih), emitovan na ORF 2, koji kroz svedočenja preživelih i njihovih potomaka, prikazuje posledice bekstva, gubitka zavičaja i teškog prilagođavanja novom životu u Austriji.

Ova tema posebno je značajna kada se govori o Podunavskim Švabama, nemačkoj zajednici koja je vekovima živela na prostoru današnje Vojvodine, naročito u Banatu i Bačkoj. Njihova istorija predstavlja važan deo prošlosti nekadašnje Kraljevine Jugoslavije, ali i zajedničkog istorijskog nasleđa Srbije i Austrije. Da bi se razumela sudbina ove zajednice, potrebno je vratiti se njenim počecima, životu u Vojvodini i dramatičnim događajima, koji su usledili nakon sloma nacističke Nemačke.

Njihove porodice često su generacijama živele na prostorima na kojima su rođene. Ipak, posle sloma nacističke Nemačke, nemački jezik i poreklo postali su razlog za sumnjičenje, oduzimanje imovine i proterivanje.

Posebno je potresna priča Adija Tschauta, rođenog u Putincima u Sremu. Imao je samo tri godine kada je 1944. sa majkom, sestrom, tetkom i bakama napustio rodno mesto. Porodica je bežala u pretrpanim železničkim vagonima, oštećenim tokom ratnih dejstava, u kojima je prokišnjavalo. Njegovo svedočenje pokazuje kako su velike istorijske promene izgledale iz perspektive deteta, koje nije moglo da razume, zašto mora da napusti kuću i selo u kojem je rođeno.

Dva veka života na prostoru Banata, Bačke i Srema

Podunavske Švabe nisu bile stanovništvo koje se na ovim prostorima pojavilo neposredno pred Drugi svetski rat. Njihova istorija u Panonskoj niziji traje više vekova.

Nakon povlačenja Osmanskog carstva, Habzburška monarhija pokrenula je organizovano naseljavanje opustelih i ratom razorenih područja. Tokom 18. veka, naročito za vreme Marije Terezije i Josifa II, u Banat, Bačku i druge delove Panonske nizije pristizale su porodice iz različitih nemačkih oblasti, među kojima su bile Švapska, Bavarska, Virtemberg, Baden, Falačka i Alzas.

Mnogi doseljenici stizali su Dunavom, preko Ulma, koristeći posebne drvene brodove poznate kao ulmske kutije. Naseljavali su sela i gradove, podizali crkve i škole i razvijali poljoprivredu, zanatstvo i trgovinu.

Vremenom je nastala prepoznatljiva kulturna zajednica sa sopstvenim dijalektima, običajima, verskim životom i porodičnom tradicijom. Iako su ih okolni narodi nazivali Švabama, njihovo poreklo bilo je raznovrsnije od samog naziva.

U Banatu i Bačkoj postojala su naselja u kojima su Nemci činili većinu stanovništva. Živeli su zajedno sa Srbima, Mađarima, Rumunima, Slovacima i drugim zajednicama, a privredni i društveni život mnogih vojvođanskih gradova bio je nezamisliv bez njihovog prisustva.

Podunavske Švabe u Kraljevini Jugoslaviji

Stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, nemačka zajednica našla se u novoj državi. Prema popisu iz 1921. godine, na prostoru današnje Vojvodine živelo je oko 328.000 Nemaca. U celoj Kraljevini Jugoslaviji njihov broj bio je znatno veći i uoči Drugog svetskog rata prelazio je pola miliona.

Nemačka manjina imala je svoje škole, verske zajednice, novine, kulturna i sportska društva. U pojedinim sredinama posedovala je značajan deo poljoprivrednog zemljišta, zanatskih radionica i privrednih objekata.

Njihov položaj nije bio bez političkih i nacionalnih napetosti. Tridesetih godina prošlog veka jačao je uticaj nacističke ideologije među delom nemačkog stanovništva, a organizacije poput Kulturbunda postajale su sve važnije u političkom životu zajednice.

Drugi svetski rat doneo je prelom. Posle napada na Jugoslaviju u aprilu 1941. godine, država je okupirana i podeljena između sila Osovine i njihovih saveznika. Bačka je pripala Mađarskoj, Srem Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, dok je Banat bio pod nemačkom okupacionom upravom u okviru okupirane Srbije.

Deo pripadnika nemačke manjine aktivno je sarađivao sa okupacionim vlastima, a pojedinci su učestvovali i u nacističkim vojnim formacijama i zločinima. Ta činjenica predstavlja važan deo istorije zajednice i ne može se izostaviti.

Međutim, odgovornost pojedinaca i organizacija ne može se poistovetiti sa odgovornošću čitave etničke zajednice.

1944. godina: kraj jednog sveta

Kako se nemačka vojska povlačila, deo nemačkog stanovništva napustio je Jugoslaviju zajedno sa okupacionim snagama. Mnogi su strahovali od odmazde, dok su drugi ostali u svojim domovima, verujući da će moći da nastave život u zemlji čiji su državljani bili.

Za one koji su ostali usledile su teške godine.

Posle dolaska nove jugoslovenske vlasti, nemačko stanovništvo bilo je izloženo represalijama, hapšenjima, streljanjima, oduzimanju imovine i internaciji. Odlukom Predsedništva AVNOJ-a od 21. novembra 1944. godine, nemačkom stanovništvu kolektivno su oduzeta građanska prava, uz izuzetke predviđene samom odlukom.

Ubrzo su formirani logori za nemačko civilno stanovništvo. Među najpoznatijima bili su Gakovo, Bački Jarak, Knićanin i Kruschiwl, odnosno Kruševlje.

U njima su završavali muškarci, žene, deca i stariji ljudi. Nedostatak hrane, epidemije, bolesti, prinudni rad i veoma loši životni uslovi odneli su veliki broj života.

Posebno je tragična sudbina dece koja su ostala bez roditelja. Deo njih premešten je u dečje domove, a mnogi su izgubili kontakt sa svojim porodicama i poreklom.

Istorijska istraživanja ukazuju na razmere ove tragedije, mada se procene broja stradalih razlikuju u zavisnosti od izvora i metodologije. Ono što nije sporno jeste da je posleratna represija dovela do gotovo potpunog nestanka nekada brojne nemačke zajednice iz Vojvodine.

Od Banata i Bačke do Austrije: život posle proterivanja

Za preživele je završetak rata značio početak nove borbe. Oni koji su uspeli da izađu iz logora ili su ranije napustili Jugoslaviju morali su da započnu život u drugoj zemlji, često bez novca, dokumenata i imovine.

Austrija je postala jedno od glavnih odredišta. Ipak, ni tamo ih nije čekao jednostavan početak.

Kako navodi ORF, mnogi izbegli Nemci u posleratnoj Austriji nisu bili prihvaćeni kao ravnopravni članovi društva. Iako su govorili nemački, zbog porekla i dijalekta često su doživljavani kao stranci. Njihova naturalizacija trajala je godinama, a u pojedinim slučajevima i čitavu deceniju.

Istoričar Pauli Aro sa Instituta za savremenu istoriju Univerziteta u Beču objašnjava da je upravo poreklo bilo jedan od razloga zbog kojih im je osporavano pripadanje austrijskom društvu.

Mnogi su ipak uspeli da izgrade novi život. Njihova deca i unuci odrasli su u Austriji, ali je porodično sećanje na mesta iz kojih su njihovi preci otišli ostalo prisutno kroz priče, fotografije, dokumente i običaje.

Sećanje koje i danas čuvaju udruženja u Vojvodini

Iako je nemačka zajednica u Srbiji danas brojčano mala, njeno istorijsko nasleđe nije nestalo. U Vojvodini postoje udruženja koja čuvaju jezik, kulturu, porodične arhive i sećanje na Podunavske Švabe.

Jedno od poznatijih je Humanitarno udruženje Nemaca „Gerhard“ u Somboru, osnovano 1999. godine, koje se bavi očuvanjem kulturnog identiteta i tradicije Podunavskih Švaba.

U Apatinu je 2001. godine osnovano udruženje „Adam Berenc“, čiji je rad povezan i sa očuvanjem sećanja na stradanje nemačkog stanovništva. U ovom mestu nastao je i Muzej Podunavskih Nemaca, posvećen istoriji zajednice koja je nekada imala značajno mesto u životu Bačke.

Ova udruženja predstavljaju važnu vezu između današnje Vojvodine i njenog nekadašnjeg multietničkog karaktera. Njihov rad podseća da istorija jednog naroda nije samo istorija njegovog političkog položaja već i istorija porodica, naselja, škola, crkava, zanata i svakodnevnog života.

Istorija koja ne sme da bude prepuštena zaboravu

Dokumentarna emisija ORF-a podseća da posledice progona ne prestaju odlaskom poslednjeg izbeglice. One se prenose na naredne generacije, kroz porodične priče, prekinute veze sa zavičajem i pitanja na koja potomci često nikada nisu dobili odgovor.

Sudbina Podunavskih Švaba deo je istorije prostora današnje Srbije, ali i zajedničke istorije Srbije i Austrije. Njihovi nekadašnji domovi, groblja, crkve, škole i porodične priče, ostali su deo kulturnog nasleđa Vojvodine.

O ovoj temi potrebno je govoriti bez prećutkivanja zločina nacističkog režima i saradnje dela nemačke manjine sa okupatorom, ali i bez opravdavanja kolektivne odmazde nad ljudima, koji za te zločine nisu bili odgovorni.

Sećanje na Podunavske Švabe nije samo priča o jednom narodu koji je nestao iz velikog dela Vojvodine. To je i podsećanje na to koliko brzo rat, nacionalizam i kolektivna krivica mogu da unište zajednice, koje su vekovima bile deo istog prostora.