Beogradski mir 1739: Kako je Austrija izgubila Srbiju i šta je to značilo za Srbe

Beogradski mir potpisan 18. septembra 1739. godine označio je kraj austrijsko-turskog rata i veliki preokret na Balkanu. Austrija je izgubila Beograd i teritorije južno od Save i Dunava, dok su se Srbi ponovo našli između dve velike države. Posledice ovog mira osećale su se decenijama i uticale su na razvoj srpskog društva u Habzburškoj monarhiji.

Od Požarevačkog do Beogradskog mira

Da bi se razumelo šta se dogodilo 1739. godine, potrebno je vratiti se u 1718. godinu.

Posle pobede austrijske vojske pod komandom princa Eugena Savojskog, Austrija i Osmansko carstvo potpisali su Požarevački mir. Austrija je tada dobila Beograd, severnu Srbiju, delove Bosne i druge teritorije.

Beograd je postao važna austrijska tvrđava na granici prema Osmanskom carstvu. Grad je dobio novi upravni i vojni značaj, a Austrija je svoju granicu pomerila duboko na Balkan.

Za srpsko stanovništvo promena vlasti značila je i promenu političkih prilika. Deo Srba nalazio se pod habzburškom vlašću, dok je veliki broj Srba ostao na teritoriji Osmanskog carstva. Granica između dve države prolazila je kroz prostor u kojem je živelo srpsko stanovništvo.

Novi rat između Austrije i Osmanskog carstva

Austrija je 1737. godine ponovo ušla u rat protiv Osmanskog carstva, ovog puta kao saveznica Rusije.

U početku su austrijske trupe ostvarile nekoliko uspeha. Zauzeti su Niš i pojedini drugi gradovi. U srpskim krajevima ponovo se pojavila nada da bi austrijska vlast mogla biti proširena na mnogo šire prostore na kojima su na Balkanu živeli Srbi.

Srbi su i u ovom ratu imali važnu ulogu. Deo stanovništva pomagao je austrijsku vojsku, a pojedinci su stupali u njene jedinice. Takvo ponašanje bilo je povezano sa iskustvima iz ranijih ratova i očekivanjem da bi promena vlasti mogla doneti povoljniji položaj za srpsko stanovništvo.

Tok rata se, međutim, promenio.

Austrijska vojska pretrpela je više poraza, a posebno težak bio je poraz kod Grocke u julu 1739. godine. Posle toga Osmanlije su nastavile napredovanje prema Beogradu.

Pad Beograda

Beograd je bio najvažnija austrijska tvrđava na ovom delu granice. Austrijska vlast držala je grad od 1717. godine. Tokom više od dve decenije Beograd je razvijan kao vojni i trgovački centar Habzburške monarhije.

Posle poraza kod Grocke postalo je jasno da Austrija neće moći da zadrži grad. Osmanlije su opsedale Beograd, a austrijska strana je počela pregovore o miru. Grad koji je 1717. godine osvojila austrijska vojska sada je ponovo trebalo da pripadne Osmanskom carstvu.

Beogradski mir 1739. godine

Mir je potpisan 18. septembra 1739. godine u Beogradu.

Odredbe mira bile su nepovoljne za Habzburšku monarhiju. Austrija je morala da vrati Beograd i teritorije južno od Save i Dunava, koje je dobila Požarevačkim mirom 1718. godine.

Pod osmansku vlast ponovo su došli Beograd i najveći deo tadašnje habzburške Kraljevine Srbije. Austrija je izgubila i teritorije koje je prethodno osvojila u Bosni i Vlaškoj.

Temišvarski Banat ostao je pod austrijskom vlašću, dok su Sava i Dunav ponovo postali glavna granica između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva.

Za Austriju je time završen period širenja prema jugu, koji je počeo velikim pobedama početkom 18. veka, dok je za Srbe počeo novi period nesigurnosti i migracija.

Srbi posle Beogradskog mira

Srpsko stanovništvo bilo je direktno pogođeno promenom vlasti. Tokom austrijske uprave od 1718. do 1739. godine deo Srba prihvatio je saradnju sa habzburškim vlastima. Kada se Austrija povukla, ti ljudi su se našli u teškom položaju.

Deo stanovništva odlučio je da napusti područja koja su ponovo došla pod osmansku vlast. U periodu nakon Beogradskog mira usledile su nove seobe Srba prema severu. Među njima je bila i seoba 1739. godine pod patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem Šakabentom.

Srbi koji su prelazili u Habzburšku monarhiju nisu sa sobom nosili samo ličnu imovinu. Sa njima su dolazili sveštenici, trgovci, zanatlije i porodice, koje su nastavile da čuvaju svoje verske i kulturne običaje. Time je dodatno ojačano srpsko stanovništvo severno od Save i Dunava.

Beogradski mir kao prekretnica

Beogradski mir iz 1739. godine predstavlja jednu od važnih prekretnica u istoriji odnosa Austrije, Osmanskog carstva i Srba.

Austrija je izgubila Beograd i većinu teritorija koje je dobila 1718. godine. Osmansko carstvo vratilo je svoju vlast nad Beogradom i severnim delovima Srbije. Srbi su ponovo bili izloženi promeni državne vlasti i novim migracijama.

Istovremeno, srpsko stanovništvo u Habzburškoj monarhiji nastavilo je da se razvija. Tokom narednog veka iz tog prostora izrastao je snažan srpski kulturni i politički centar.

Zato se 1739. godina može posmatrati i kao jedan od događaja koji su uticali na kasniji razvoj srpskog života u Austriji. Promena granice dovela je do novih migracija, a migracije su menjale raspored srpskog stanovništva i stvarale nove centre srpskog života.

Među njima će, tokom narednih generacija, posebno mesto zauzeti Beč.