Đorđe Stojaković: Srbin koji je udario temelje Srpske crkvene opštine u Beču

Pravnik, doktor prava, dvorski savetnik u Beču, politički predstavnik Srba i čovek, koji je stajao na čelu inicijative koja je 1860. godine promenila položaj srpske zajednice u austrijskoj prestonici. Đorđe Stojaković bio je jedna od najznačajnijih srpskih ličnosti u Beču sredinom 19. veka.

Kada se govori o istoriji Srba u Beču, pažnja najčešće odlazi ka piscima, umetnicima, trgovcima i političarima, čija su imena ostala duboko upisana u istoriju grada. Međutim, iza velikih institucija i važnih događaja često su stajali ljudi, čiji je rad bio manje vidljiv, ali presudan.

Jedan od njih bio je Đorđe Stojaković (1810–1863).

Njegov životni put vodio ga je od Bačke Palanke i Pešte, preko revolucionarne 1848. godine, do najviših pravosudnih i državnih službi u Beču. Istovremeno, Stojaković je bio jedan od ljudi koji su radili na političkom i institucionalnom organizovanju Srba u Habzburškoj monarhiji.

A upravo u Beču, 1860. godine, njegovo ime postaje posebno važno.

Ko je bio Đorđe Stojaković?

Đorđe Stojaković bio je srpski pravnik i doktor prava. Rođen je 1810. godine u Palanci, a pravo je studirao na Univerzitetu u Pešti, gde je 1833. godine stekao doktorat. Nakon studija radio je kao advokat u Pešti i bavio se i pravnim poslovima značajnim za srpske interese.

Njegova karijera nije ostala ograničena na advokaturu.

Stojaković je postao čovek od poverenja pojedinih najvažnijih srpskih političkih aktera svog vremena. Univerzitetski rad o razvoju srpskog nacionalnog muzičkog projekta navodi ga kao člana Ustavnog odbora Srpske Vojvodine, političkog savetnika kneza Miloša i kneza Mihaila Obrenovića, kao i savetnika najvišeg bečkog suda od 1856. godine.

To je važan podatak za razumevanje njegove ličnosti.

Stojaković nije bio samo čovek koji je poznavao pravo. Bio je pravnik koji je razumeo kako funkcioniše državna administracija, kako se vode politički pregovori i kako se srpski interesi mogu zastupati unutar složenog sistema Habzburške monarhije.

Đorđe Stojaković i 1848. godina

Revolucionarna 1848. godina predstavljala je jednu od velikih prekretnica u životu Đorđa Stojakovića.

Učestvovao je u srpskom nacionalnom pokretu, bio je prisutan na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima, a iste godine učestvovao je i na Slovenskom kongresu u Pragu. Njegovo ime vezano je za političke aktivnosti koje su pratile stvaranje Srpske Vojvodine i pokušaje da se srpski politički zahtevi institucionalizuju unutar Monarhije.

Upravo će iskustvo iz 1848. godine kasnije biti važno za njegov rad.

Stojaković je pripadao generaciji srpskih intelektualaca koja je pokušavala da spoji obrazovanje, pravo i političko delovanje. Za njih nacionalno pitanje nije bilo samo pitanje emocija i tradicije, već i pitanje institucija, zakona i položaja jednog naroda unutar države.

To je bio svet u kojem se Stojaković najbolje snalazio.

Od Pešte do Beča

Posle burnih godina 1848. i 1849, njegova karijera nastavila je da napreduje.

Radio je u državnoj službi, a 1856. godine postao je Hofrat, odnosno dvorski savetnik pri najvišem sudu u Beču. Od 1856. je bio službenik pri Vrhovnom sudu u Beču, dok je od 1861. obavljao funkciju direktora sektora ( Sektionschefa ) u Ugarskoj dvorskoj kancelariji.

Stojaković je bio Srbin koji je radio u samom centru velike imperije. Poznavao je državne institucije iznutra, imao pravničko obrazovanje i bio deo administrativnog sistema u kojem su se donosile odluke koje su direktno uticale na život naroda u Monarhiji.

A onda je došla 1860. godina.

1860. godina koja je promenila život Srba u Beču

Srbi koji su živeli u Beču dugo nisu imali sopstvenu crkvenu organizaciju. Pre osnivanja posebne srpske crkvene opštine koristili su grčko-pravoslavne crkve Svetog Georgija i Svete Trojice.

U takvoj situaciji pojavljuje se Stojaković kao jedna od ključnih ličnosti inicijative za organizovanje Srba.

Grupa uglednih i imućnih Srba u Beču, među kojima su bili visoki službenici Monarhije, sa Hofratom Đorđem ( Georgijem ) Stojakovićem na čelu, pokrenula osnivanje posebne srpske pravoslavne crkvene opštine. Carskim pismom od 27. septembra 1860. godine, Stojaković je dobio ovlašćenje da formira privremeni odbor i započne potrebne korake pred bečkim vlastima.

To nije bio mali administrativni događaj.

Za srpsku zajednicu u Beču značilo je da prvi put dobija institucionalni okvir kroz koji može da organizuje svoj crkveni, školski i društveni život, a upravo je Stojaković imao ključnu ulogu u njenom osnivanju 1860. godine.

Čovek koji je napisao statut

Stojaković nije bio samo formalno na čelu inicijative.

Njegovo pravničko znanje bilo je konkretno upotrebljeno u stvaranju nove institucije. Na sastanku 4. novembra 1860. godine izabran je privremeni upravni odbor, a vlastima su potom predati statuti Srpske crkvene opštine koje je izradio dr Đorđe Stojaković, čiji je on osnivač i prvi predsednik.

Dakle, Stojakovićev doprinos nije bio samo politički. On je učestvovao u stvaranju pravnog okvira jedne srpske institucije u Beču. To je možda i najvažniji ključ za razumevanje njegovog rada – Stojaković je srpsko organizovanje posmatrao kroz institucije.

Pred carem Franjom Josifom

Nekoliko nedelja nakon osnivanja inicijative, Stojaković je predvodio srpsku delegaciju koja je 13. decembra 1860. godine primljena kod cara Franje Josifa.

Cilj audijencije bio je da se caru zahvali na odobrenju za osnivanje srpske crkvene zajednice u Beču.

Samo nekoliko meseci ranije, car je svojim pismom otvorio mogućnost da se Srbi u prestonici organizuju kao posebna zajednica i da prikupljaju priloge za izgradnju crkve, parohijskog doma i škole.

Stojaković između srpskog pitanja i bečkog dvora

Njegov politički angažman nije prestao osnivanjem crkvene zajednice.

Bio je poslanik na Srpskom crkveno-narodnom saboru 1848. i 1861. godine. Na saboru je zastupao stavove povezane sa položajem Srba i pitanjem Vojvodine, a svoje stavove iznosio je i pred Franjom Josifom tokom audijencije 1862. godine.

Postoji i konkretan trag njegovog političkog rada iz 1861. godine: Muzej Vojvodine navodi Stojakovićevu „Proklamaciju sa zahtevima Srba u Ugarskoj za osiguranje njihovih stečenih prava i privilegija“, štampanu u Sremskim Karlovcima 1861. godine.

Zato ga nije moguće posmatrati samo kao činovnika ili pravnika.

Stojaković je pripadao krugu srpskih ljudi koji su u 19. veku pokušavali da srpsko pitanje prevedu u jezik prava, institucija i političkih zahteva.

Veliko priznanje Habzburškog dvora

Njegov rad bio je primećen i na najvišem nivou.

Godine 1856. Franjo Josif odlikovao je Đorđa Stojakovića Viteškim krstom Ordena Gvozdene krune III klase. To odlikovanje dodatno pokazuje koliko je visoko bio pozicioniran u državnom sistemu Monarhije.

Ali Stojakovićev značaj za srpsku istoriju ne proizlazi samo iz njegovog položaja u austrijskoj administraciji.

Njegovo nasleđe nalazi se upravo na preseku dva sveta: sveta državne službe u Beču i sveta srpskog političkog, crkvenog i kulturnog organizovanja.

Smrt u Beču

Đorđe Stojaković nije dugo živeo nakon događaja iz 1860. i 1861. godine.

Umro je u Beču 28. novembra 1863. godine, u svom stanu u Salesianergasse 2. Tri dana kasnije održano je opelo u Grčkoj pravoslavnoj crkvi Svete Trojice na Fleischmarktu, a potom je sahranjen na groblju Svetog Marka. Sahrani su prisustvovali i visoki državni funkcioneri, među njima ministar Anton fon Šmerling.