Istoričar koji je u Beču sretao Vuka i Daničića: Kako je Ilarion Ruvarac promenio srpsku istoriografiju

U Beču je, među srpskim i slovenskim intelektualcima, oblikovao svoj naučni pogled na prošlost. Ugledajući se na metod Leopolda fon Rankea, Ruvarac je istoriju oslobodio legendi i postavio je na temelje kritičkog rada sa izvorima.

Kada se govori o istoriji Srba u Beču, najčešće se pominju Vuk Karadžić, Dositej Obradović, Branko Radičević ili drugi srpski intelektualci, koji su živeli u austrijskoj prestonici. Međutim, među ljudima koji su kroz Beč ušli u dodir sa modernim evropskim idejama nalazi se i jedan čovek čiji će rad trajno promeniti način na koji Srbi proučavaju sopstvenu prošlost.

To je bio Ilarion Ruvarac.

Rođen 1832. godine kao Jovan, u Sremskoj Mitrovici, tada u sastavu Habzburške monarhije, Ruvarac je pripadao generaciji kojoj državne granice nisu bile prepreka za kulturno i naučno povezivanje. Posle školovanja u Sremskim Karlovcima, 1850. godine odlazi u Beč, a 1852. upisuje studije prava na Univerzitetu u Beču.

U austrijskoj prestonici susreo se sa svetom, koji će presudno uticati na njegovo intelektualno formiranje.

Beč kao mesto susreta Vuka Karadžića, Daničića i Ruvarca

Sredinom 19. veka Beč je bio jedno od najvažnijih mesta za srpsku i južnoslovensku inteligenciju.

U gradu su se okupljali ljudi različitih jezika i porekla, a među njima su posebno mesto imali srpski intelektualci. Ruvarac je kao student pripadao tom krugu u kojem su se kretali Vuk Stefanović Karadžić i njegov saborac Đuro Daničić. Beč je u to vreme bio mesto susreta slovenskih intelektualnih elita i tom krugu pripadao je i Ruvarac.

Jedno od mesta gde su svi oni okupljali bila je Gerlovićeva kafana ( Cafe Gerlovich ) na Bauernmarktu. U njoj su se mogli čuti češki, poljski, ruski i srpski razgovori, a kafanu su posećivali i mladi književnici.

Za Ruvarca su takva mesta bila više od kafane.

Bila su učionice jednog drugačijeg Beča, grada u kojem su se susretali jezici, ideje i ljudi, koji su menjali kulturu čitavog prostora.

Od Vuka i Daničića do evropske nauke

Vuk Karadžić je u tom vremenu već bio ključna ličnost srpskog kulturnog preporoda, dok je Đuro Daničić nastavljao razvoj moderne srpske filologije.

Ruvarac je u njihovom društvu upoznavao srpski intelektualni svet, ali je istovremeno na Univerzitetu u Beču dolazio u dodir sa savremenom evropskom naukom.

Posebno je pohađao predavanja Alberta Jegera, istaknutog austrijskog istoričara, a intenzivno je čitao nemačke istoričare. Ipak, jedan čovek ostavio je na njega presudan uticaj.

Bio je to Leopold fon Ranke.

Ranke i Ruvarac: Istorija mora da bude zasnovana na izvorima

Za razumevanje Ruvarčevog značaja nije dovoljno reći da je bio veliki istoričar. Mnogo je važnije razumeti kako je on shvatao istoriju.

Ruvarac je prihvatio Rankeovu metodologiju, posebno zahtev za objektivnošću i kritičkim odnosom prema istorijskim izvorima. Rankeova ideja da istoričar mora da nastoji da prošlost prikaže na osnovu onoga što se može dokazati postala je jedno od temeljnih načela Ruvarčevog rada.

To je u srpskoj istoriografiji imalo ogromne posledice.

Ruvarac je istoriju želeo da zasnuje na dokumentima, proverljivim činjenicama i kritičkoj analizi, a ne na tome koliko je neka priča lepa, popularna ili ukorenjena u narodnom predanju.

Drugim rečima, za njega istorija nije bila ono što bismo želeli da je prošlost bila.

Istorija je morala biti ono što izvori dozvoljavaju da tvrdimo.

Zašto je Ruvarac bio toliko važan za srpsku istoriografiju?

U 19. veku srpska istorijska svest bila je snažno povezana sa nacionalnim romantizmom. Epske pesme, predanja i priče o prošlosti imale su ogromnu ulogu u oblikovanju nacionalnog identiteta.

Ruvarac nije negirao njihov kulturni značaj.

Ali je napravio jasnu razliku između književnog i istorijskog izvora.

Ako se određena priča nije mogla potvrditi pouzdanim istorijskim izvorima, Ruvarac je bio spreman da je preispita, bez obzira na to koliko je dugo bila deo tradicije.

Upravo zbog toga ulazio je u oštre polemike sa predstavnicima romantičarske škole u srpskoj istoriografiji. Njegov cilj bio je da se istorijska nauka profesionalizuje i da se prošlost proučava kritičkim metodama.

Od Beča do moderne srpske istoriografije

Ono što je Ruvarac doneo iz Beča nije bila samo diploma ili znanje iz određene oblasti.

Doneo je metod.

U austrijskoj prestonici susreo je Vuka Karadžića i Đuru Daničića, upoznao sredinu u kojoj su se okupljali slovenski intelektualci, slušao austrijske istoričare i upoznao evropsku istoriografiju.

A onda je sve to primenio na proučavanje srpske prošlosti.

U tome se vidi širi značaj Beča za istoriju Srba.

Granice Habzburške monarhije nisu sprečavale srpske intelektualce da se povezuju, razmenjuju ideje i rade na srpskoj kulturnoj i naučnoj obnovi. Naprotiv, Beč je često bio upravo mesto gde su te ideje dobijale evropski naučni okvir.

Ruvarac je jedan od najboljih primera tog procesa.

Čovek koji je istoriji postavio pitanje: gde je dokaz?

Ruvarčev doprinos može se sažeti u jednom jednostavnom pitanju:

Gde je dokaz?

To pitanje primenjivao je na hronike, dokumente, predanja, genealogije i različite tvrdnje o srpskoj prošlosti.

Posebno se bavio pitanjima iz srednjovekovne srpske istorije, hronologije, istorijskih izvora i srpske epske tradicije. Njegov rad bio je izrazito kritički, često polemičan i usmeren na utvrđivanje konkretnih istorijskih činjenica.

Zbog toga će kasnija generacija srpskih istoričara u njemu videti duhovnog oca moderne, kritičke srpske istoriografije.

Njegov uticaj bio je toliki da je do kraja 19. veka uspeo da kritički, naučni pristup prošlosti učvrsti kao jedan od temelja srpske istoriografije.

Ilarion Ruvarac se zamonašio 1861. godine u manastiru Krušedol, a umro je na današnji dan, 8. avgusta 1905. godine  u manastiru Grgeteg na Fruškoj Gori, gde je i sahranjen.