Jovan Ilkić: Arhitekta koji je gradio Beograd, a umro u logoru Nežider

Jovan Ilkić je iza sebe ostavio veliki broj građevina koje su postale deo istorijskog izgleda Beograda. Projektovao je porodične kuće, javne objekte i reprezentativne zgrade, a njegovo ime ostalo je posebno vezano za Dom Narodne skupštine, hotel Moskvu, Dom Društva Svetog Save, Oficirski dom i kuću Alekse Krsmanovića.

Njegov život, međutim, nije završen u Beogradu.

Tokom Prvog svetskog rata Ilkić je interniran u Nežider ( Neusiedl am See ), logor u tadašnjoj Austrougarskoj, gde je 1917. godine umro.

Iz Beča u Srbiju

Po završetku školovanja i rada u Beču, Ilkić se 1883. godine vratio u Srbiju. Zaposlio se u Ministarstvu građevina, gde je najpre radio kao ugovorni, a potom kao redovni inženjer. U Ministarstvu je ostao do 1910. godine.

Za Srbiju tog vremena povratak školovanih arhitekata iz Beča, Budimpešte i drugih evropskih centara imao je veliki značaj. Beograd se ubrzano menjao, a razvoj države zahtevao je nove javne i privatne građevine.

Ilkić je u narednim decenijama projektovao veliki broj objekata.

Kuća Alekse Krsmanovića

Jedan od njegovih ranijih značajnih projekata bila je kuća Alekse Krsmanovića na Terazijama.

Građena je 1885. godine, a Ilkić je na njenom projektu primenio reprezentativni izraz sa elementima neobaroka. Kuća je kasnije dobila i posebno mesto u političkoj istoriji Srbije i Jugoslavije. U njoj je 1918. godine proglašeno ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca.

Samo nekoliko godina nakon povratka iz Beča, Ilkić je već ostavio građevine, koje će ostati sačuvane kao deo istorijskog centra Beograda.

Kuće beogradskih političara i trgovaca

Njegov opus nije bio ograničen na monumentalne državne objekte. Projektovao je kuću Milana Piroćanca u Francuskoj ulici, kuću Milorada Pavlovića u Ulici kralja Petra, kao i kuću trgovca Crvenčanina.

Kuća Milana Piroćanca završena je oko 1884. godine i danas je poznata kao sedište Udruženja književnika Srbije. Objekat pripada reprezentativnoj gradskoj arhitekturi druge polovine 19. veka.

Ilkićeva arhitektura tako je ulazila u različite delove grada. Njegove građevine nastajale su za političare, trgovce, institucije i državne organe.

Dom Društva Svetog Save

Godine 1890. završena je zgrada Doma Društva Svetog Save u Ulici cara Dušana.

Objekat je projektovan u duhu akademizma, uz elemente koji se povezuju sa nacionalnim arhitektonskim izrazom. Na fasadi se mogu uočiti bifore i drugi detalji, koji pokazuju vezu sa neovizantijskim motivima. Za Ilkića je to bio još jedan primer prilagođavanja arhitektonskog obrazovanja stečenog u Beču potrebama srpske sredine.

Oficirski dom

Jedna od poznatijih Ilkićevih građevina jeste i Oficirski dom u Ulici kralja Milana, današnji Studentski kulturni centar.

Objekat je podignut 1895. godine, a Ilkić ga je projektovao u saradnji sa arhitektom Miloradom Ruvidićem. Na zgradi se ponovo pojavljuju elementi koji povezuju akademsku arhitekturu sa nacionalnim i neovizantijskim motivima.

Do kraja 19. veka Ilkić je već imao izgrađenu arhitektonsku praksu i značajan broj realizovanih projekata.

Hotel Moskva

Jedna od građevina po kojima se Ilkićevo ime i danas najlakše prepoznaje jeste hotel Moskva na Terazijama.

Zgrada je prvobitno građena kao palata osiguravajućeg društva „Rusija“, a svečano je otvorena 1908. godine.

Ilkić je učestvovao u razradi projekta, a zbog izgradnje je putovao u Petrograd, gde je radio na daljoj razradi projekta sa ruskim arhitektama. Konačan izgled zgrade pokazuje snažan uticaj ruske secesije.

Hotel Moskva je danss jedna od najprepoznatljivijih građevina Terazija.

Narodna skupština

Najveći projekat Jovana Ilkića bio je Dom Narodne skupštine.

Prvobitni projekat za skupštinsku zgradu izradio je Konstantin Jovanović, arhitekta koji je živeo i radio u Beču. Nakon promene ustavnog uređenja 1901. godine i uvođenja dvodomne Skupštine, odlučeno je da se raspiše novi konkurs.

Na konkursu je pobedio Jovan Ilkić.

Kamen temeljac za novu zgradu položen je 27. avgusta 1907. godine. U temelje je ugrađena povelja sa imenima kralja Petra I, mitropolita i glavnog arhitekte Jovana Ilkića.

Ilkić, međutim, nije dočekao završetak zgrade.

Prvi svetski rat prekinuo je radove, a nakon stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca promenjene su potrebe novog parlamenta. Godine 1920. nastavak projekta poveren je njegovom sinu Pavlu Ilkiću, koji je radio na obnovljenim projektima. Kasnije je glavni projektant postao Nikolaj Krasnov. Zgrada je završena i osvećena 18. oktobra 1936. godine.

Tako je zgrada čiji je kamen temeljac položen prema Ilkićevom projektu završena gotovo dve decenije nakon njegove smrti.

Ilkićeva kuća

Među njegovim projektima nalazi se i kuća koju je projektovao za sopstvenu porodicu.

Porodična kuća Jovana Ilkića u Miloša Pocerca 32 podignuta je 1896. godine. Objekat je kasnije zaštićen kao kulturno dobro.

Za arhitektu koji je projektovao velike javne objekte, ova kuća predstavlja i lični trag u gradu u kojem je proveo najveći deo profesionalnog života.

Poslednje godine pre rata

Godine 1910. Ilkić je napustio Ministarstvo građevina. Naredni period proveo je radeći u Budimpešti, gde je bio angažovan na projektu fabrike „Pelman“. U Srbiju se vratio 1912. godine.

Ubrzo je počeo Prvi svetski rat.

Za Ilkića, koji je decenijama radio u Beogradu i bio jedan od obrazovanih srpskih arhitekata svoje generacije, rat je doneo potpuno drugačiju životnu okolnost.

Nežider – poslednja stanica

Nežider, današnji Neusiedl am See u Austriji, tokom Prvog svetskog rata bio je mesto internacije srpskih građana. Prvi internirci stigli su već 1914. godine, a kasnije su u logor dovođeni i civili sa okupiranih područja Srbije. Među interniranima nalazili su se lekari, profesori, novinari, umetnici, naučnici i drugi obrazovani ljudi.

Među njima je bio i Jovan Ilkić.

U Nežideru su tokom rata bili internirani i pesnik Sima Pandurović, naučnik Milutin Milanković, slikar Marko Murat i arhitekta Jelisaveta Načić. Ilkićevo ime nalazi se među srpskim intelektualcima koji su prošli kroz ovaj logor.

Jovan Ilkić umro je u Nežideru 1917. godine.

Imao je 60 godina.

Čovek koji je u Beču učio kod Teofila fon Hansena, radio u njegovom birou na poslovima vezanim za Parlament i potom decenijama projektovao Beograd, poslednje dane života proveo je kao internirac u Austrougarskoj.

Kuća Alekse Krsmanovića, Dom Društva Svetog Save, Oficirski dom, Hotel Moskva i Dom Narodne skupštine i danas čine deo arhitektonskog nasleđa Beograda. Više njegovih građevina nalazi se pod zaštitom kao kulturno dobro.