Kornelije Stanković – Srbin koji je u Beču sačuvao glas svog naroda

Na današnji dan, 23. avgusta 1831. godine, rođen je Kornelije Stanković, jedan od najvažnijih srpskih muzičkih stvaralaca 19. veka. Njegov život bio je kratak, ali je njegovo delo opstalo do današnjih dana. Posebno mesto u toj priči zauzima Beč, grad u kojem se školovao, susretao sa najvažnijim srpskim intelektualcima svog vremena, upoznavao evropsku muzičku tradiciju i iz kojeg je srpsko muzičko nasleđe odlazilo prema Evropi.

Danas, kada se navršava 195 godina od rođenja Kornelija Stankovića, njegova priča može da se posmatra iz različitih uglova. Bio je kompozitor, pijanista, dirigent i melograf, ali njegova najveća istorijska vrednost možda se nalazi u nečemu širem: bio je jedan od ljudi koji su srpskoj muzici pomogli da iz usmenog predanja pređe u zapis, štampu i evropski kulturni prostor. U tom procesu Beč nije bio samo stanica u njegovoj biografiji. Beč je bio jedan od ključnih gradova njegovog života.

Kornelije Stanković rođen je na današnji dan pre 195 godina

Kornelije Stanković rođen je 23. avgusta 1831. godine u Budimu, u Tabanu, tadašnjoj srpskoj četvrti na desnoj obali Dunava. Odrastao je u sredini u kojoj je srpska zajednica imala snažan društveni i kulturni život.

Rano je ostao bez roditelja, školovao se u Aradu i Budimu, a njegov talenat i obrazovanje otvorili su mu put prema mestu koje je u Evropi 19. veka imalo gotovo simboličku težinu – Beču.

Tamo će se dogoditi prelomni deo njegovog života.

Beč, grad u kojem je Kornelije pronašao svoj muzički put

Kada je mladi Kornelije Stanković stigao u Beč, našao se u jednom od najvažnijih evropskih muzičkih centara.

Učio je kod Simona Sekstera, uglednog muzičkog pedagoga, kompozitora i dvorskog orguljaša, gde je izučavao harmoniju, kontrapunkt, kompoziciju i klavir. Prema podacima objavljenim povodom njegove godišnjice, klavir je vežbao čak po osam sati dnevno.

To nije bilo samo sticanje zanata.

Beč mu je omogućio da upozna evropske muzičke standarde svog vremena. U početku je pisao dela pod uticajem tada popularne bečke muzike, uključujući valcere i kadrile. Kroz upoznavanje evropske muzičke scene,  jasnije shvatao gde želi da pronađe sopstveni izraz.

Odgovor je pronašao u srpskom muzičkom nasleđu.

Od Beča do srpskog narodnog blaga

Kornelije Stanković nije želeo da srpska muzika bude samo imitacija onoga što je već postojalo u evropskim muzičkim centrima.

Poput Vuka Karadžića u književnosti, on je u muzici počeo da traga za onim što već postoji među narodom.

Prikupljao je srpske narodne pesme, zapisivao melodije i zatim ih obrađivao za različite izvođačke sastave. Njegov rad nije bio ograničen na jedan kraj ili jednu sredinu, već je beležio muzičko nasleđe Srba iz različitih područja tadašnjeg srpskog kulturnog prostora.

Kornelije Stanković nije samo komponovao. On je čuvao.

Zahvaljujući Stankoviću, srpska muzička usmena tradicija bila je zapisana, sačuvana i prenešena budućim generacijama.

Bečki Srbi i Kornelije Stanković

Za istoriju Srba u Beču posebno je značajno što Stanković nije bio izolovan umetnik, koji je samo došao u grad da studira. Beč je tada bio jedno od važnih okupljališta srpske inteligencije.

U njegovom kulturnom i intelektualnom krugu nalazili su se ljudi poput Vuka Karadžića, Branka Radičevića i Jovana Subotića, a Stanković se kretao i u širem slovenskom kulturnom krugu.

U takvoj sredini njegov odnos prema nacionalnoj kulturi dodatno se oblikovao.

Zato je važno razumeti Beč tog vremena ne samo kao prestonicu Habzburške monarhije i veliki evropski grad, već i kao jedan od prostora u kojima se oblikovala moderna srpska kultura.

U tom Beču delovali su srpski trgovci, umetnici, studenti, pisci i intelektualci. Knjige su se štampale, ideje razmenjivale, veze sa Evropom uspostavljale.

A među njima je svoje mesto pronašao i jedan mladi muzičar iz Budima.

Srpska muzika dobila je evropski oblik

Jedan od najvećih doprinosa Kornelija Stankovića bio je njegov rad na srpskom crkvenom pojanju.

On je tradicionalne jednoglasne melodije počeo da zapisuje savremenim notnim pismom i da ih obrađuje za višeglasno izvođenje.

Za taj posao bilo je potrebno mnogo više od muzičkog talenta. Bila su potrebna putovanja, istraživanje, slušanje, zapisivanje i ogroman rad.

Stanković je boravio u Sremskim Karlovcima i fruškogorskim manastirima, gde je proučavao srpsku duhovnu muzičku tradiciju. Materijal koji je prikupio postao je osnova za njegovo kasnije štampano delo.

Dela Kornelija Stankovića štampana su u Beču

Od 1862. do 1864. godine u Beču su štampane knjige „Pravoslavno crkveno pojanje u srpskog naroda“.

To je jedan od najvažnijih razloga zbog kojih Beč zauzima posebno mesto u priči o Korneliju Stankoviću.

Njegov rad tako nije ostao samo u rukopisima ili u sećanju pojedinih pevača.

Dobio je trajni zapis.

Štampa u Beču omogućila je da srpsko duhovno muzičko nasleđe bude umnoženo i dostupno širem krugu ljudi. Njegove obrade prihvatili su srpski crkveni horovi u više sredina, među kojima i u Beču.

To je možda najbolji primer kulturne veze između Srbije i Austrije u 19. veku.

„Što se bore misli моје“ i trag koji je ostao u Beču

Jedan zanimljiv detalj dodatno pokazuje koliko je Beč bio važan za Stankovićev rad.

Pesmu kneza Mihaila Obrenovića „Što se bore misli moje“, za koju je kasnije napisao muziku, Stanković je čuo upravo u Beču, u kući trgovca Mojsilovića.

Takvi detalji najbolje pokazuju kako je funkcionisao tadašnji srpski kulturni život u austrijskoj prestonici.

Kuće srpskih trgovaca nisu bile samo mesta poslovanja i porodičnog života. One su bile prostori u kojima su se susretali umetnici, intelektualci i ljudi, koji su nosili ideje iz različitih krajeva srpskog kulturnog prostora.

Kornelije Stanković i Bečki Musikverein

Stanković je kao pijanista nastupao i u bečkom Musikvereinu, jednoj od najpoznatijih muzičkih institucija Evrope.

Za srpsku kulturnu istoriju 19. veka to nije mala stvar.

Mladi Srbin iz Budima nastupao je u gradu, koji je bio sinonim za evropsku muzičku tradiciju, ali istovremeno je pred publikom tog grada nosio i sopstveni kulturni identitet. U tome se nalazi jedna od najlepših poruka njegovog života:

Nije hteo da bira između evropskog obrazovanja i srpske tradicije, već je uzeo najbolje iz oba sveta.

Kratak život, ogromno nasleđe

Kornelije Stanković nije dugo živeo. Preminuo je 1865. godine, sa svega 33 godine, nakon što je godinama bolovao od tuberkuloze.

Iza njega je ostao ogroman urađen posao – zapisao je narodne melodije, sačuvao je crkveno pojanje, komponovao je, nastupao, radio na ideji muzičke škole u Srbiji.

I što je posebno važno – povezao je srpsku muzičku tradiciju sa evropskim muzičkim obrazovanjem.

U Beču je učio o Evropi, a Evropi je pokazivao Srbiju.