Mehitaristički manastir u Beču: mesto gde su štampani Vukov „Srpski rječnik“ i Njegošev „Gorski vijenac“

U srcu Beča, u 7. okrugu, nalazi se jedno od najvažnijih mesta za istoriju srpske kulture u Austriji. Mehitaristički manastir i njegova nekadašnja štamparija bili su prostor u kojem su u 19. veku štampane knjige, koje su promenile istoriju srpskog jezika i književnosti, od Vukovog „Srpskog rječnika“ iz 1818. do Njegoševog „Gorskog vijenca“ iz 1847. godine.

Za mnoge prolaznike u Beču, Mechitaristengasse je samo jedna od ulica u 7. okrugu. Za srpsku kulturnu istoriju, međutim, to je mnogo više od toga. Iza zidova Mehitarističkog manastira nastajale su knjige koje danas predstavljaju temelje moderne srpske književnosti i jezika.

Ovo je priča o jednom jermenskom manastiru u Beču koji je, zahvaljujući svojoj štampariji, postao i jedno od važnih mesta srpske kulturne istorije.

Mehitaristički manastir u Beču i njegova istorija

Mehitaristi, odnosno članovi Kongregacije Mehitarista, pripadaju jermenskoj katoličkoj tradiciji. Njihova istorija u Beču počinje početkom 19. veka.

Nakon što su zbog Napoleonovih ratova napustili Trst, Mehitaristi su dobili dozvolu cara Franca I da se nastane u Beču. U nekadašnjem kapucinskom samostanu u tadašnjem predgrađu Sveti Ulrih počeli su da grade novo središte svoje zajednice. U Beč su se uselili 1811. godine, a manastirski kompleks kasnije je dobio današnji oblik.

Posebno mesto u njihovom životu imala je štamparija osnovana 1811. godine. Ona nije bila namenjena samo jermenskim knjigama. Mehitaristi su razvili štamparsku delatnost na velikom broju jezika, a upravo će ta otvorenost prema različitim kulturama imati ogromnu prednost i za Srbe.

Štamparija već 1818. godine posedovala rusko-srpska slova, a za dela Vuka Karadžića razvijena su posebna ćirilična slova.

Tu počinje jedna od najzanimljivijih priča o vezi Beča i srpske kulture.

Vuk Karadžić i „Srpski rječnik“ iz 1818. godine

Godina 1818. predstavlja jednu od ključnih godina u istoriji srpskog jezika.

U Beču je tada u štampariji Mehitarista objavljen „Srpski rječnik“ Vuka Karadžića.

Knjiga je sadržala 26.270 reči, uz objašnjenja na nemačkom i latinskom jeziku. Bibliografski zapis prvog izdanja koji čuva Kongresna biblioteka SAD jasno navodi da je knjiga 1818. štampana u Beču kod „P. P. Armeniern“, odnosno kod jermenskih monaha.

To, međutim, nije bio samo jedan rečnik.

Bio je to svojevrsni programski manifest Vukove jezičke reforme.

Vuk je u rečniku pokazao da narodni jezik može da bude osnova ozbiljne književnosti, nauke i kulture. Uz reči su beleženi i izrazi, običaji, verovanja, narodne pripovetke i drugi elementi života srpskog naroda. Građa za rečnik nastajala je godinama, a u njegovom nastanku značajnu ulogu imao je i Jernej Kopitar.

Zato se 1818. ne može posmatrati samo kao godina objavljivanja jednog leksikografskog dela. To je godina u kojoj je Vukova ideja o narodnom jeziku kao temelju književnog jezika dobila svoju najvažniju knjigu.

Štamparija koja je napravila nova slova za Vuka

Posebno je zanimljiva tehnička strana cele priče.

Vukov pravopis zahtevao je drugačiji odnos između glasova i slova. Njegova reforma zasnivala se na principu da svaki glas treba da dobije odgovarajući znak.

Zbog toga je za štampanje Vukovih dela u Mehitarističkoj štampariji bilo potrebno prilagoditi, odnosno izraditi odgovarajuća ćirilična slova. Zato su za Vukova dela razvijena posebna ćirilična slova, dok je 1818. štamparija već posedovala rusko-srpski slog.

U literaturi i dokumentima, koji govore o istoriji štamparije navodi se i podatak da je upravo tada štampana prva knjiga novom Vukovom ćirilicom, sa 28 slova, dok je Vuk kasnije dopunio azbuku slovima f i h.

Zbog toga priča o Vukovom „Srpskom rječniku“ nije samo priča o jednom velikom književnom delu. Ona je istovremeno i priča o tehnološkoj istoriji srpskog pisma. U Beču je trebalo napraviti slova koja će omogućiti da nova Vukova azbuka zaista bude pretočena u štampanu knjigu.

Od Vukovog „Rječnika“ do Njegoševog „Gorskog vijenca“

Ako je 1818. godina simbol Vukove jezičke reforme, onda je 1847. godina jedan od najvećih trenutaka njene potvrde. Te godine u Beču izlaze dela koja pokazuju da je narodni jezik sposoban da ponese vrhunsku književnost.

Među njima je i „Gorski vijenac“ Petra II Petrovića Njegoša. Prvo izdanje ovog dela štampano je upravo u Mehitarističkoj štampariji u Beču 1847. godine. Njegoš je u Beču boravio 1846. i 1847. godine, a njegovo najpoznatije delo tada je dobilo svoje prvo štampano izdanje.

1847. – godina koja je promenila srpsku književnost

Zanimljivo je da „Gorski vijenac“ nije bio jedina važna knjiga koja je te godine izašla iz bečke štamparije. Godina 1847. ostala je zapamćena kao jedan od ključnih trenutaka Vukove borbe za narodni jezik.

Tada su objavljeni:

Njegošev „Gorski vijenac“,

„Pesme“ Branka Radičevića,

Vukov prevod „Novog zavjeta“,

„Rat za srpski jezik i pravopis“ Đure Daničića.

Zato se 1847. često posmatra kao godina u kojoj su Vukove ideje dobile snažnu književnu potvrdu.

Nije više bilo reči samo o reformi pravopisa i polemici među učenim ljudima. Narodni jezik je ušao u poeziju, epiku, prevod Svetog pisma i ozbiljnu jezičku polemiku.

A veliki deo te kulturne eksplozije bio je povezan sa Bečom i sa jermenskom štamparijom.

Mehitaristička crkva danas

Današnja Mehitaristička crkva Marija Zaštitnica (Maria Schutz) nije ista građevina koju su Vuk i Njegoš zatekli početkom i sredinom 19. veka.

Nakon velikog požara 1835. godine, kompleks je obnovljen, a nova crkva građena je od 1871. do 1874. godine. Današnji izgled kompleksa tako pripada drugoj polovini 19. veka, iako je istorija Mehitarista na tom mestu počela mnogo ranije.