Steyrerhof 3 u Beču: Kuća u kojoj je živeo Dositej Obradović

U centru Beča, u prvom okrugu, na adresi Steyrerhof 3 nalazi se spomen-ploča Dositeju Obradoviću. Postavljena je 1956. godine, na kući u kojoj je srpski prosvetitelj proveo deo svojih dugih bečkih godina. Njegov boravak u ovom delu grada bio je povezan sa srpskim i grčkim trgovcima, pravoslavnom zajednicom i porodicama, koje su u Beču održavale veze sa svojim korenima.

Steyrerhof se nalazi neposredno uz Rotenturmstraße, u delu Beča, koji je u 18. i 19. veku bio jedno od važnih trgovačkih područja grada, a njegova istorija seže mnogo dalje od vremena kada je u njemu živeo Dositej Obradović.

Ime Steyrerhof potiče od vlasnika iz 15. veka, Ulriha fon Štejra, koji je posed 1421. godine ostavio svojim naslednicima. Građevinski kompleks je tokom vekova više puta menjan, a njegovi najstariji delovi sežu do kasnog 13. veka. Današnji izgled, najverovatnije, duguje vlasnici iz 18. veka, grofici fon Hauksleder. Fasada koja se nalazi u ulici Griechengasse obnovljena je tokom velikih radova 1980-ih.

Dositejeve godine u Beču

Dositej Obradović je prvi put stigao u Beč 1771. godine. U gradu je tada ostao do 1776. godine, a kasnije se u Beč vraćao još dva puta. Drugi boravak trajao je od 1785. do 1787, dok je tokom trećeg, najdužeg boravka, od 1789. do 1802. godine, Beč postao njegovo glavno mesto boravka i rada.

Sam Dositej je svoj prvi boravak u Beču opisao kao šest „poleznih i radostnih godina“. U gradu je učio, podučavao druge, čitao i upoznavao evropski kulturni i intelektualni život.

Držao je časove grčkog, francuskog i italijanskog jezika. Njegovi učenici bili su i članovi trgovačkih porodica sa kojima je bio u bliskim odnosima. Među njima je bila i porodica Kurtović.

Upravo zahvaljujući Dositejevoj autobiografiji „Život i priključenija“ danas možemo da rekonstruišemo deo njegovog svakodnevnog života u Beču.

Dositej i porodica Kurtović

Jedna od porodica sa kojima je Dositej bio posebno blizak bili su Kurtovići.

Maksim Kurtović, trgovac poreklom iz Trebinja, imao je svoj stan i trgovačku radnju u Steyrerhofu. Dositej ga u svojim zapisima pominje kao svog dobrotvora i prijatelja. Kod Kurtovića je držao časove njihovim ćerkama Mariji i Hristini, učeći ih francuskom i italijanskom jeziku.

U jednom od svojih zapisa Dositej opisuje i ručkove kod Kurtovićevih. Njegov odnos prema ovoj porodici nije bio samo odnos učitelja i učenika. Pisao je o njihovoj gostoljubivosti i pomoći, koju su mu pružali tokom godina provedenih u Beču.

Steyrerhof nije bila samo adresa na kojoj je Dositej stanovao. U istom prostoru nalazili su se stanovi i radnje ljudi iz trgovačkog sveta, koji su bili povezani sa Bečom, Balkanom, Trstom, Smirnom i drugim gradovima i oblastima.

Pravoslavna kapela Svetog Đorđa

Steyrerhof je u 18. veku bio povezan i sa pravoslavnim bogosluženjem u Beču.

U kompleksu se nalazila kapela Svetog Đorđa, koja je služila pravoslavnim vernicima različitog porekla, a u jednom periodu ova kapela je bila jedino mesto pravoslavnog bogosluženja u gradu, bez obzira na nacionalnu pripadnost vernika. Kapela je bila u iznajmljenom prostoru Steyrerhofa i kasnije je preseljena.

Dositej se zato u ovom delu Beča kretao u sredini u kojoj su se susretali grčki, srpski i drugi pravoslavni trgovci i intelektualci.

Spomen-ploča postavljena 1956. godine

Danas na Steyrerhofu 3 Dositejev boravak obeležava spomen-ploča.

Ploča je otkrivena 3. novembra 1956. godine. O njenom postavljanju tada su izvestile „Književne novine“, navodeći da je ploča postavljena na kući u kojoj je Dositej stanovao. Inicijativa je potekla od Vukovog i Dositejevog muzeja u Beogradu, uz saradnju Katedre za slavistiku Univerziteta u Beču. Svečanosti su prisustvovali jugoslovenski ambasador Radivoje Uvalić, predstavnici ambasade, Univerziteta u Beču, austrijskog Ministarstva prosvete, bečke opštine i Austrijsko-jugoslovenskog društva.

U tadašnjoj novinskoj vesti mesto je navedeno kao kuća u Rotenturmstraße, između brojeva 20 i 22. Danas je spomen-ploča na adresi Steyrerhof 3, 1010 Beč.

Na ploči stoji:

„Hier lebte und wirkte durch viele Jahre Dositej Obradović 1739–1811 Literat und Reformator der serbischen Kultur.“

Odnosno:

„Ovde je mnogo godina živeo i radio Dositej Obradović, književnik i reformator srpske kulture.“

Spomen-ploča se danas nalazi na objektu koji je deo zaštićene istorijske celine Steyrerhofa. Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije u svom izveštaju o obilasku srpskih memorijala u Austriji 2019. godine posebno je evidentirao bečku spomen-ploču Dositeju Obradoviću.

Steyrerhof 3 kao trag Dositejevog Beča

Dositej je iz Beča otišao u Trst 1802. godine. U narednim godinama nastavio je da radi na svojim knjigama i planovima o obrazovanju Srba, a 1806. krenuo je prema slobodnoj Srbiji, gde će postati prvi ministar prosvete.

Danas je od njegovog bečkog života ostala i ova adresa u centru grada. Steyrerhof 3 povezuje nekoliko delova Dositejeve biografije: njegove godine provedene u Beču, rad sa učenicima, prijateljstva sa srpskim trgovcima i život u sredini u kojoj su se susretale srpska, grčka i austrijska kultura.

Spomen-ploča iz 1956. godine zato nije samo oznaka jedne istorijske adrese. Ona označava mesto na kojem je Dositej Obradović deo svog života proveo kao učitelj, književnik i čovek, koji je u Beču tražio znanje i prostor za svoj rad.