Zaharije Orfelin i Beč: Kako je najveći srpski intelektualac XVIII veka ostavio trag u austrijskoj prestonici

Dok danas hiljade Srba žive, rade i stvaraju u Beču, malo je poznato da je jedan Srbin još pre više od 250 godina bio deo kulturne i umetničke elite habzburške prestonice. Njegovo ime bilo je Zaharije Orfelin. Pisac, pesnik, bakrorezac, izdavač, kaligraf i jedan od najznačajnijih srpskih intelektualaca XVIII veka.

Njegova dela štampana su u Veneciji i Beču, bio je član najuglednijih umetničkih institucija svoga vremena, sarađivao je sa državnim ustanovama Habzburške monarhije, a za svoj rad dobio je i priznanje carice Marije Terezije. Danas, kada govorimo o istoriji Srba u Austriji i kulturnim vezama između srpskog naroda i Beča, ime Zaharija Orfelina zauzima posebno mesto.

Ko je bio Zaharije Orfelin?

Zaharije Orfelin rođen je 1726. godine u Vukovaru, u vreme kada srpski narod nije imao svoju državu i bio je podeljen između Osmanskog carstva, Habzburške monarhije i Mletačke republike. Uprkos tome, izrastao je u jednu od najobrazovanijih i najsvestranijih ličnosti svog vremena.

Bio je istovremeno pesnik, istoričar, izdavač, grafičar, kaligraf, bakrorezac i prosvetitelj. Pravo prezime bilo mu je Stefanović, dok je njegov pseudonim „Orfelin“ nastao je spajanjem imena antičkih pesnika Orfeja i Lina, što dovoljno govori o njegovom obrazovanju i kulturnim uzorima.

Istoričari ga danas smatraju jednim od najvažnijih predstavnika srpskog prosvetiteljstva pre Dositeja Obradovića.

Kako je Srbin iz Vukovara stigao do kulturne elite Beča?

Sredinom XVIII veka Orfelin stvara i radi u najznačajnijim kulturnim centrima tadašnjih Srba. Nakon službe kod mitropolita Pavla Nenadovića i episkopa Vićentija Jovanovića Vidaka, odlazi u Veneciju gde radi kao korektor srpskih knjiga u štampariji Dimitrija Teodosija.

Upravo tamo objavljuje svoja prva značajna dela i pokreće projekte koji će promeniti srpsku kulturu.

Godine 1772. objavio je monumentalno delo „Žitije Petra Velikog“.

Ova dvotomna istorijska knjiga predstavljala je jedno od najambicioznijih dela srpske književnosti XVIII veka. Na naslovnoj strani jasno je istaknuto ime autora, Zaharija Orfelina, čime je zauvek upisan među najznačajnije srpske pisce i istoričare.

Ovo delo nije bilo samo biografija ruskog cara Petra Velikog. Predstavljalo je svojevrsni politički i kulturni manifest srpskog naroda, koji je u Rusiji video zaštitnicu pravoslavlja i slovenskih naroda.

Prvi srpski časopis i početak modernog novinarstva

Kada se govori o istoriji srpskih medija, jedno ime stoji na samom početku.

Godine 1768. Zaharije Orfelin pokreće „Slaveno-serbski magazin“, prvi srpski časopis u istoriji.

U vreme kada većina evropskih naroda tek razvija modernu štampu, Orfelin Srbima donosi publikaciju koja okuplja tekstove iz kulture, književnosti, obrazovanja i društvenog života.

Zbog toga ga mnogi istoričari smatraju jednim od pionira srpskog novinarstva.

Za srpsku zajednicu u Beču danas ova činjenica ima poseban značaj, jer pokazuje da su Srbi još u 18. veku aktivno učestvovali u evropskim intelektualnim tokovima.

Počasni član Bečke akademije umetnosti

Jedan od najvažnijih dokaza Orfelinovog ugleda nalazi se upravo u Beču.

U zgradi Täubelhof u današnjoj ulici Annagasse, nalazila se Akademija za crtanje i bakrorez Jakoba Šmucera, jedna od najvažnijih umetničkih institucija Habzburške monarhije.

Orfelin je postao počasni član ove akademije, a kasnije i član objedinjene Carsko-kraljevske akademije likovnih umetnosti u Beču. Za jednog Srbina u XVIII veku bilo je to izuzetno priznanje i potvrda da je njegovo delo prevazilazilo nacionalne okvire.

Njegov uticaj bio je toliko snažan, da je i njegov sinovac Jakov Orfelin studirao u Beču i postao jedan od najpoznatijih srpskih slikara svog vremena.

Marija Terezija nagradila Orfelina sa 100 dukata

Malo je poznato da je Zaharije Orfelin bio među retkim Srbima, koji su za svoj rad dobili priznanje lično od carice Marije Terezije.

Na zahtev Ilirske dvorske deputacije izradio je nacrte za udžbenik kaligrafije namenjen srpskim i rumunskim školama. Za taj posao carica ga je nagradila sa čak 100 dukata, što je u to vreme predstavljalo veliko priznanje.

Iz tog projekta, 1778. godine, nastalo je delo „Slaveno-serbskaja i Vlahijskaja kaligrafija“.

Ovaj udžbenik nije bio samo priručnik za lepo pisanje. Predstavljao je pokušaj standardizacije obrazovanja među pravoslavnim narodima Habzburške monarhije.

Poznata Orfelinova misao iz tog perioda glasi:

„Kaligrafija jest reč grčeskaja i znači svojstveno po našem krasnopisanije.“

Ova rečenica najbolje oslikava njegovu posvećenost obrazovanju i kulturi.

Srpska knjiga u srcu Beča

Krajem života Orfelin dolazi u Beč, gde preuzima mesto korektora u štampariji Jozefa Kurcbeka, jednoj od najvažnijih izdavačkih kuća za ćirilične knjige u Habzburškoj monarhiji.

Kurcbek je 1770. godine od Marije Terezije dobio privilegiju za štampanje ćiriličnih izdanja, čime je Beč postao jedan od najvažnijih centara srpske knjige i kulture.

U toj štampariji objavljivane su knjige, crkvena literatura, kalendari i publikacije namenjene Srbima širom Monarhije.

Upravo tokom rada u Beču Orfelin objavljuje neka od svojih poslednjih i najpoznatijih dela „Iskusni podrumar“, „Večiti kalendar“, kao i više grafičkih i bakroreznih radova.

Njegov rad u Kurcbekovoj štampariji predstavlja jedan od najznačajnijih primera srpskog kulturnog prisustva u austrijskoj prestonici tokom XVIII veka.

Gde danas u Beču možete pratiti tragove Zaharija Orfelina?

Za Srbe koji žive u Austriji, Orfelinova priča nije samo istorija.

Njegovi tragovi i danas postoje u centru Beča.

Annagasse 8

Lokacija nekadašnje Šmucerove akademije, gde je Orfelin bio povezan sa umetničkim krugovima grada.

Dr. Ignaz Seipel Platz 2

Nekadašnji univerzitetski trg i sedište Akademije umetnosti čiji je Orfelin bio počasni član.

Hofburg

Carski kompleks povezan sa reformama Marije Terezije i institucijama sa kojima je Orfelin sarađivao.

Habsburgergasse 6-8

Mesto gde se nalazila čuvena Kurcbekova štamparija, jedan od najvažnijih centara srpske knjige u Evropi.

Zašto je Zaharije Orfelin važan za Srbe u Austriji danas?

Priča o Zahariju Orfelinu mnogo je više od biografije jednog velikog čoveka.

Ona pokazuje da su Srbi bili deo kulturnog, obrazovnog i umetničkog života Beča mnogo pre nego što su nastali moderni talasi iseljavanja. Dok danas srpska zajednica u Austriji gradi mostove između dve države, Orfelin nas podseća da ti mostovi postoje vekovima.

Njegovo članstvo u bečkim akademijama, saradnja sa najvažnijim štamparijama i doprinos razvoju srpske književnosti i novinarstva svedoče da su Srbi još u XVIII veku bili prisutni u samom središtu evropskih kulturnih tokova.

Zbog toga Zaharije Orfelin nije samo jedna od najznačajnijih ličnosti srpske istorije. On je i simbol dugog, bogatog i često zaboravljenog prisustva Srba u Beču.