Američki istražitelji ispituju zločine nad Srbima u Bosni i Hercegovini

Grupa američkih tužilaca boravii u Derventi, gde prikupljaju iskaze bivših logoraša i informacije o zločinima nad Srbima počinjenim 1992. godine u logorima Rabić i Dom JNA, koje su formirale hrvatsko-muslimanske snage.

Istraga je usmerena na lica koja su nakon rata emigrirala u Sjedinjene Američke Države, gde su, kako se pretpostavlja, promenila identitet i do danas izbegla krivično gonjenje.

Kako navodi RTRS, pet američkih istražitelja će narednih dana uz posredovanje Agencije za istrage i zaštitu (Sipa) u Osnovnom sudu u Dervetni uzeti iskaze osam bivših logoraša.

„Tužioci su mi ulili nadu, detaljno su sve ispitivali”, rekao je predsednik Udruženja logoraša Derventa Drago Knežević nakon davanja izjave istražiteljima kojima je predao i tri knjige ekspertize o zlodelima nad Srbima u Derventi.

Kaže da su ga pitali o zbivanjima u logorima „Rabić” i Dom JNA. „Radi se o više osumnjičenih lica, ali ne mogu govoriti imena radi istrage. Baš su detaljno ispitivali o svakom tom licu koje je počinilo zločine ovde, pa čak i kakve su čizme imali. Zasad samo istražuju Derventu. Ostaće ovde četiri dana i ispitati ukupno osam logoraša”, naveo je Knežević i dodao da su mu američki istražitelji potvrdili da u SAD boravi veliki broj lica iz BiH koji su počinili ratne zločine nad Srbima i da se tamo skrivaju od pravde.

Tokom proleća 1992. godine, u vreme dok Vojska Republike Srpske još nije bila formirana, hrvatske i muslimanske snage napale su srpsko stanovništvo u Derventi.

Potom su uspostavljeni logori za Srbe, između ostalog u Domu JNA i na lokaciji Rabić. Samo u logoru „Rabić”, formiranom u aprilu 1992. godine, bilo je zatočeno oko 120 Srba, dok je kroz derventske logore prošlo više stotina srpskih civila, podsetili su banjalučki mediji. Logori su bili pod kontrolom 103. brigade Hrvatskog veća odbrane (HVO).

U više pravosnažnih presuda Suda Bosne i Hercegovine utvrđeno je da su u tom periodu srpski civili i ratni zarobljenici bili zatvarani u više objekata, među kojima su Dom JNA, hangar Rabić, Silos u Polju i škola u Poljarima.

Sud je utvrdio da su zatočenici u tim objektima bili izloženi fizičkom i psihičkom zlostavljanju, premlaćivanju, ponižavanju, uskraćivanju hrane i prisilnom radu, dok su pojedini izgubili život ili zadobili teške povrede.

U presudama se navodi i da su zatočenici u Domu JNA bili prisiljavani da hodaju bosi po staklu, ližu krv, jedu novčanice tadašnjih jugoslovenskih dinara, dok su neki premlaćivani do gubitka svijesti ili ubijeni.

Osim Doma JNA i logora Rabić, u sudskim postupcima spominju se i zatočenički objekti u Polju i Poljarima, kroz koje su tokom 1992. godine prošli srpski civili.

Pred domaćim pravosuđem vođeni su i još se vode postupci za ratne zločine počinjene na području Dervente, među kojima je i predmet protiv Damira Lipovca, pripadnika HVO-a, koji je pravosnažno osuđen na sedam godina zatvora nakon što je izručen iz Holandije 2015. godine.

Drago Knežević izjavio je pre saslušanja da prvi put posle mnogo godina postoji nada da bi ovaj slučaj mogao dobiti pravosudni epilog.

„Postoji sumnja da su se neki od osumnjičenih preselili u SAD, promenili ime i prezime, uvereni da ih pravda nikada neće stići”, rekao je Knežević.

On je dodao da će američki istražitelji neposredno čuti svedočanstva o stradanju zatočenih.

„Ovde ima porodica kojima su ubijeni svi članovi, a niko za to nije odgovarao. Pravosuđu BiH ne verujemo”, poručio je Knežević.

Memorijalni centar Republike Srpske dokumentovao je svedočenja nekadašnjih logoraša koji su, kako prenosi Radio-televizija Republike Srpske, bili izloženi batinanju, mučenju, ponižavanju i drugim oblicima ratnog nasilja.

Ostoja Šarčević zarobljen je 26. aprila 1992. godine prilikom napada na Čardak. Prošao je kroz Dom JNA i logor „Rabić”, a tokom 55 dana zarobljeništva izgubio je više od 30 kilograma. Svedočio je da je na ulazu u Dom JNA stajao natpis „Dom pri HOS-u”, gde su već bili zatočeni Srbi. Prema njegovim rečima, zarobljenike je postrojavala pripadnica HVO-a Azra Bašić, koja im je naredila da se svuku, predaju novac i lične stvari, dok su one koji su kod sebe imali dinare terali da ih pojedu, nakon čega su im sipali so u usta i tukli ih. „Jednom od onih koji su nas tukli morao sam da ližem čizme. Na njima je bila moja krv”, svedočio je ranije Šarčević, koji je govorio i o trenutku kada je Azra Bašić zaklala zarobljenika Blagoja Đuraša. O stradanju svog oca svedočio je i njegov sin Slaviša Đuraš.

Supružnici Milorad i Borka Gunjević takođe su zarobljeni prilikom napada na Čardak. Borka je tri dana provela u Domu JNA, gde je, kako je svedočila, sa još četrdesetak žena bila smeštena u restoranu u prizemlju, dok su se sa sprata neprestano čuli krici i jauci muškaraca izloženih mučenju. Čedo Prodić zarobljen je istog dana i do razmene, 12. jula, prošao je kroz logore Dom JNA, Rabić, Polje i Tulek kod Broda.

„Zarobljenicima su pržili delove tela, nos i uši. Tukli su nas i noću i danju”, svedočio je prethodno Prodić, koji je o zločinima govorio i pred pravosudnim institucijama BiH.

Mirko Marković i njegov otac Ilija zarobljeni su 2. maja 1992. godine i više od četiri meseca proveli u logorima Dom JNA i „Rabić”, gde su, prema njegovom svedočenju, svakodnevno bili izloženi batinanju, ponižavanju, mučenju i prinudnom radu na prvim linijama fronta.

Marković je svedočio da je gledao kako njegovog oca svakog jutra izvode i tuku, kao i mučenje doktora Željka Stajičića i Drage Kneževića, te ubistvo Duška Marčete tokom kopanja rovova. Dok su on i otac bili u logoru, njegova majka Vukica je, kako je naveo, zarobljena, mučena, seksualno zlostavljana i kasnije pronađena mrtva u bunaru. 

U vezi sa dolaskom tima iz SAD, Branimir Kojić iz Organizacije porodica zarobljenih i poginulih boraca i nestalih civila istakao je da veruje da Derventa neće biti jedino mesto gde će raditi američki tim.

„Istražioce treba upoznati i sa Izveštajem nezavisne komisije koju je formirala Vlada Republike Srpske o dešavanjima u srebreničkoj i sarajevskoj regiji i da on bude polazna tačka za dalji rad”, naveo je on. I koordinator boračkih organizacija Sarajevsko-romanijske regije Goran Šehovac poziva istražioce u Sarajevo kao „leglo ratnih zločina“, gde je, kako podseća, bilo više od 100 muslimanskih logora za Srbe.

Predsednica Republičke organizacije porodica zarobljenih, poginulih boraca i nestalih civila Isidora Graorac se nada da je Derventa „samo početak svega što bi trebalo da usledi”, a to je, kako navodi, da se na optuženičkoj klupi nađu oni koji su krivi za zločine počinjene nad srpskim narodom.

Bivša pripadnica HVO-a Azra Bašić je pre petnaest godina uhapšena u Americi gde je živela pod lažnim imenom.

Ona je izručena Sudu BiH koji ju je 2018. godine pravosnažno osudio na 14 godina zatvora za ratne zločine nad srpskim civilima počinjene od aprila do juna 1992. godine u Derventi. Posle nje iz SAD je 2015. godine izručen i Almaz Nezirović koji je kasnije osuđen na dve godine zatvora za zločine nad srpskim civilima u logoru „Rabić” kod Dervente.