Todor Stefanović Vilovski: Srbin iz Beča, koji je kroz novine čuvao srpsku reč

U Beč je došao kao trinaestogodišnjak, a izrastao u jednog od važnih ljudi srpskog javnog i kulturnog života: bio je urednik novina, publicista, dopisnik i čovek, koji je decenijama pisao o Srbima i Srbiji.

Istorija Srba u Beču ima svoje velike priče, ali neke od najzanimljivijih kriju se iza ljudi čija imena danas nisu dovoljno poznata.

Jedan od njih bio je Todor Stefanović Vilovski.

Sin Jovana Stefanovića Vilovskog, vojnika i naučnika, koji je imao važnu ulogu među bečkim Srbima, Todor je u Beč došao 1867. godine, kada je imao samo 13 godina. U narednim decenijama postao je jedna od zapaženih ličnosti srpskog života u austrijskoj prestonici.

Bio je urednik novina, publicista, dopisnik, poznavalac srpske istorije i kulture, ali i čovek duboko uključen u život srpske omladine.

Njegova biografija pokazuje koliko su novine, knjige, društva i lične veze bile važne za očuvanje srpskog identiteta u Beču.

Od trinaestogodišnjaka do lidera srpske omladine

Todor Stefanović Vilovski rođen je 1854. godine u Zemunu, a sa roditeljima se 1867. preselio u Beč. Samo nekoliko godina kasnije već je bio aktivan u životu srpske omladine.

Od 1875. do 1881. godine bio je predsednik Srpskog studentskog udruženja „Zora“. To nije bila samo formalna funkcija. Srpska omladina u Beču okupljala se oko društava, kulture, obrazovanja i ideja, koje su povezivale mlade ljude poreklom iz različitih krajeva.

Vilovski je pripadao generaciji, koja je razumela da se identitet ne čuva samo u porodici i crkvi, već i kroz obrazovanje, štampu, kulturu i organizovan društveni život.

Novine „Srbadija“ i „Srpska Zora“

Jedan od najvažnijih delova njegove biografije vezan je upravo za novinarstvo.

U Beču je uređivao novine „Srbadija“, koje su izlazile od 1875. do 1877. godine, kao i „Srpsku Zoru“, koja je izlazila od 1876. do 1881. godine. Bio je i vlasnik „Srpske Zore“.

U vremenu bez interneta, društvenih mreža i brzih komunikacija, novine su bile jedan od glavnih načina da zajednica razgovara sama sa sobom. Za Srbe u Beču to je značilo mnogo više od običnog informisanja.

Novine su bile prostor u kojem su se susretali kultura, politika, književnost, obrazovanje i pitanja identiteta.

Vilovski je upravo kroz štampu postao jedan od ljudi, koji su učestvovali u oblikovanju javnog života Srba u Beču.

Susret koji će mu promeniti karijeru

Godine 1869. Todor Stefanović Vilovski upoznao je Feliksa Kanica u kući Mine Karadžić u Beču.

Ovaj susret imao je veliki značaj za njegov kasniji rad.

Feliks Kanic bio je blizak prijatelj porodice Vuka Karadžića i čovek, koji je imao snažan interes za Srbiju, Balkan, istoriju i kulturu.

Na osnovu Kanicove preporuke, Vilovski je narednih deset godina bio dopisnik Augsburger Allgemeine Zeitung za Balkan i srpsku književnost.

To je značilo da je iz Beča pisao o prostoru Balkana i Srbima za jedan od značajnih evropskih listova.

Njegov rad tako nije ostao zatvoren u okviru srpske zajednice. Vilovski je srpske teme predstavljao i široj evropskoj javnosti.

Čovek koji je pisao o Srbima za Evropu

Vilovski je bio i saradnik austrijskog istoričara i političara barona Jozefa Aleksandera fon Helferta na velikom delu „Narodi Austro-Ugarske“  (Die Völker Österreich-Ungarns).

Jedanaesti tom bio je posvećen Srbima u Dalmaciji, južnoj Ugarskoj, Bosni i Hercegovini, a autor tog dela bio je upravo Todor Stefanović Vilovski. To je posebno značajno kada se posmatra iz današnje perspektive.

Srbin iz Beča nije samo pisao za srpsku zajednicu. On je učestvovao u predstavljanju srpske istorije, književnosti i stanovništva u širem evropskom prostoru.

Njegov rad predstavlja jedan od primera kako su obrazovani Srbi u Austro-Ugarskoj koristili štampu i naučni rad da govore o svom narodu.

„O prošlosti Beograda“ i priznanje cara Franje Josifa

Godine 1894. u Beču je objavljena knjiga Vilovskog „Aus Belgrads Vergangenheit“, odnosno „O prošlosti Beograda“.

Knjiga ima posebno zanimljivu istoriju.

Prema dostupnim podacima, car Franjo Josif lično je uzeo knjigu za Carsku biblioteku, današnju Nacionalnu biblioteku Austrije u Beču, i zahvalio se autoru. To je snažan pokazatelj ugleda, koji je Vilovski imao kao autor i poznavalac srpskih tema.

Njegov rad nije bio samo deo srpske štampe. On je postao deo šireg kulturnog i intelektualnog prostora Beča.

Između Beograda i Beča

Život Vilovskog nije bio vezan samo za Beč.

Godine 1881. preselio se u Beograd, gde je postao urednik lista „Videlo“ i direktor Srpskog pres biroa. Zbog političkih pitanja vratio se u Beč 1887. godine. Više godina živeo je na relaciji Beč- Beograd, a radio je i kao direktor Srpske pošte i telegrafa do 1899. godine.

Njegov život tako predstavlja svojevrsnu vezu između dva centra srpskog javnog života tog vremena, Beča i Beograda.

Porodica koja je bila deo srpskog Beča

Posebno je zanimljivo što Todorova priča nije izolovana.

Njegov otac Jovan bio je major, naučnik i predsednik Srpske pravoslavne crkvene opštine Svetog Save. Njegove sestre Marta i Mila bile su muzički obrazovane i učestvovale su na dobrotvornim koncertima.

Mila je, prema dostupnim podacima, 1906. godine nastupala sa operskim pevačem Nikolom Zecom u dvorani Ronacher u Beču na dobrotvornom koncertu, čiji je prihod bio namenjen Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Beču.

To je možda i najlepša ilustracija jedne šire pojave.

Srpski život u Beču nije počivao na pojedincima. Čitave porodice bile su uključene u kulturni, crkveni, obrazovni i društveni život zajednice.

Zašto je priča o Todoru Vilovskom važna danas?

Zato što pokazuje da su Srbi u Beču mnogo pre našeg vremena imali svoje novine, društva, institucije, kulturne programe i ljude, koji su razumeli koliko je važno da zajednica sama govori o sebi.

Todor Stefanović Vilovski bio je upravo jedan od takvih ljudi.

Pisao je o Srbima, Srbiji, Balkanu i srpskoj književnosti. Organizovao je i predvodio studentsku omladinu. Uređivao novine. Sarađivao sa evropskim intelektualcima. Objavljivao knjige.

I sve to iz jednog grada koji je već tada bio jedan od najvažnijih evropskih centara.

Trag koji ne sme da bude zaboravljen

Todor Stefanović Vilovski je preminuo 9. januara 1921. godine.

Iza njega je ostao rad koji povezuje srpsku zajednicu u Beču sa mnogo širim evropskim kulturnim prostorom. Njegova priča zato nije samo biografija jednog urednika novina. To je priča o tome kako su Srbi u Beču čuvali svoj glas.

U vremenu kada su se granice, države i političke prilike menjale, postojala je jedna stvar koja je ostajala važna, sposobnost zajednice da sačuva svoje institucije, svoju kulturu i svoju reč.

Vilovski je tu reč prenosio kroz novine i knjige. A upravo zbog toga njegovo ime danas zaslužuje da ne bude zaboravljeno.

Kada govorimo o istoriji Srba u Beču, ne govorimo samo o prošlosti. Govorimo o ljudima čiji su rad, upornost i organizovanost pomogli da srpska zajednica u ovom gradu opstane kroz generacije.