Da li ste čuli za Srpsku halu nedaleko od Beča? 85 godina od masovnog streljanja civila u Kraljevu

Nedaleko od Beča, u austrijskom gradu Viner Nojštatu ( Wiener Neustadt ), nalazi se hala, koja čuva jednu od najmračnijih veza između Austrije i Srbije iz vremena Drugog svetskog rata. Poznata kao Srpska hala, odnosno Serbenhalle, ova građevina prvobitno je podignuta u Kraljevu, i u njoj su u oktobru 1941. godine bili zatočeni civili pre masovnog streljanja. Nekoliko meseci kasnije, tačnije u aprilu 1942. godine, nacisti su je rastavili, prevezli u Austriju i uključili u ratnu industriju Trećeg rajha. Njena istorija povezuje stradanje civila u okupiranoj Srbiji, prinudni rad i nacističke logore na teritoriji Austrije.

Srpska hala u Kraljevu: mesto zatočenja pred masovno streljanje

Hala je izgrađena 1936. godine u okviru Železničke radionice u Kraljevu. U jesen 1941, dok je Srbija bila pod nemačkom okupacijom, Kraljevo je postalo poprište oružanih sukoba između nemačkih snaga i pripadnika dva pokreta otpora, partizanskih jedinica i Jugoslovenske vojske u otadžbini.

Tokom pokušaja da se uništi nemački garnizon u Kraljevu, poginulo je 14 nemačkih vojnika, dok je 10 ranjeno. Nemačka komanda iskoristila je te gubitke kao povod za brutalnu odmazdu nad stanovništvom.

Nemačka politika odmazde imala je jasno definisanu i zastrašujuću računicu. Načelnik Vrhovne komande Vermahta, feldmaršal Vilhelm Kajtel, izdao je 16. septembra 1941. naredbu kojom je predviđeno streljanje 100 talaca za svakog ubijenog i 50 za svakog ranjenog nemačkog vojnika. General Franc Beme, odgovoran za nemačke snage u Srbiji, u naredbi od 10. oktobra insistirao je na tome da se represalijama stvori primer, koji će zastrašiti stanovništvo širom zemlje.

U Kraljevu su mere odmazde sprovedene sredinom oktobra. Nemačke snage hapsile su i zatvarale ljude iz različitih delova grada i okoline: radnike, učenike, službenike, žene, starije osobe i maloletnike. Više od 2.000 talaca dovedeno je u veliku lokomotivsku halu Železničke radionice, prostor koji je nazvan Lager. Hala je postala mesto zatočenja iz kojeg su ljudi odvođeni na streljanje.

Masovna streljanja počela su 15. oktobra 1941. i trajala su do 20. oktobra. Prema podacima Narodnog muzeja Kraljevo, poimenično je utvrđeno 2.190 žrtava. Memorijalni centar Mauthauzen navodi 1.755 streljanih. Brojevi se razlikuju u zavisnosti od izvora i evidencije, ali oba svedoče o razmerama zločina nad civilima.

Bili su to studenti, radnici, učenici i građani, koji su iz svojih svakodnevnih života odvedeni u zatočeništvo, a zatim ubijeni u okviru nemačke politike kolektivnog kažnjavanja.

Kako je hala iz Kraljeva završila u Austriji?

Sudbina hale nije se završila sa oktobarskim streljanjima. Nemačke okupacione vlasti zaplenile su kompleks Železničke radionice, a konstrukcija velike hale određena je za premeštanje u Viner Nojštat, industrijski grad južno od Beča.

Tokom aprila 1942. godine hala je rastavljena i prevezena železnicom u Austriju. Transport je obuhvatio oko 300 vagona. U Viner Nojštatu ponovo je sastavljena u okviru industrijskog kompleksa Raxwerke, koji je nacistička vlast koristila za proizvodnju i sklapanje delova za vojnu industriju, uključujući komponente povezane sa raketnim programom V-2.

Tako je građevina u kojoj su u Kraljevu zatočeni civili pre nego što su odvedeni na streljanje dobila novu namenu u službi nemačke ratne mašinerije. Njeno premeštanje nije izbrisalo ono što se dogodilo u Srbiji, naprotiv, povezalo je dva mesta na evropskoj mapi nacističkih zločina.

Prinudni rad i podlogor Mauthauzena

Tokom rata, u Viner Nojštatu radili su prinudni radnici, a na području grada postojao je i podlogor koncentracionog logora Mauthauzen. Zatvorenici su korišćeni za rad u ratnoj industriji, u uslovima obeleženim prinudom, nasiljem i teškim životnim okolnostima.

Podaci Mauthauzenovog memorijalnog sistema beleže postojanje podlogora u Viner Nojštatu u različitim periodima od 1943. do 1945. godine. Među zatvorenicima su bili ljudi deportovani iz okupiranih evropskih zemalja, između ostalog i iz Jugoslavije, a radili su u industrijskim pogonima važnim za nemačku vojnu proizvodnju.

Srpska hala zato nije samo građevina koja je preneta iz jednog grada u drugi. Ona je materijalni trag načina na koji je nacistički režim povezivao okupaciju, represiju, deportacije, prinudni rad i proizvodnju oružja. Ono što je u Kraljevu bilo mesto zatočenja civila, u Austriji je postalo deo industrijskog sistema, koji je zavisio od ratne privrede i eksploatacije ljudi.

Srpska hala i danas stoji u Viner Nojštatu

Velika Srpska hala sačuvana je u Viner Nojštatu, u ulici Pottendorfer Straße. Danas služi kao skladišni prostor i u privatnom je vlasništvu, ali njena istorijska uloga nije zaboravljena.

U neposrednoj blizini nalazi se spomen-obeležje podignuto 2005. godine, posvećeno žrtvama prinudnog rada i zatvorenicima koncentracionog logora. Hala je zaštićena kao istorijski spomenik, a njeno očuvanje omogućava da se o ovom delu prošlosti, o dešavanjima u Kraljevu u oktobru 1941. godine i nacističkim zločinima nad civilnim stanovništvom, govori i izvan Srbije.