Mokranjac – večni akord nasleđa

Austrijsko-srpsko kulturno društvo „Vilhelmina Mina Karadžić“ iz Beča obeležilo je 170 godina od rođenja Stevana Stojanovića Mokranjca izložbom i promocijom monografije „Mokranjac – večni akord nasleđa“, autorke Vesne Stanković, direktorke Muzeja Krajine iz Negotina.

Izložba i promocija upriličene su u prostorijama Zajednice srpskih klubova u Beču.

Prisutne je pozdravila predsednica ASKD „Vilhelmina Mina Karadžić“ prof. Svetlana Matić, naglasivši da je Društvo koje vodi, prepoznatljivo po obležavanju godišnjica srpskih velikana iz prošlosti, i ovog puta zajedno sa Ambasadom Republike Srbije u Beču organizovalo veče posvećeno proslavljnom srpskom kompozitoru. Izrazila je zahvalnost na podršci ambasadoru Srbije u Austriji Marku Blagojeviću, koji je ovom prilikom poslao svoje izaslanike Batrića Brajovića, savetnika i Zorana Krunića, atašea za veze na ovaj značajan kulturni događaj.

Napomenula je da je Odbor za dijasporu i Srbe u regionu Skupštine Srbije, na čijem je čelu Dragan Stanojević, proglasio 2026. Teslinom godinom, koja je obeležena nizom kulturnih manifestacija, između ostalog  i programom u Skupštini Srbije, Beču i Beogradu – promocijom romana „Rekli su o Nikoli Tesli“, i izložbom koja prati knjigu.

„Iste godine, rođen je i Stevan Stojanović Mokranjac, genije srpske klasične muzike, čije je ime proslavilo ne samo Negotin, gde je rođen i odrastao, već i čitav srpski narod“, podvukla je Matić.

Govoreći  o životu i delu srpskog kompozitora, melografa, profesora i akademika, podsetila je na nesporne činjenice: Mokranjac je klasik srpske muzike i najistaknutija ličnost srpske klasične muzike na prelazu iz 19. u 20. vek, zaslužan za uvođenje srpskog nacionalnog duha u umetničku muziku.

Rođen je 9. januara 1856. godine u Negotinu. Preci Stevana Stojanovića vode poreklo iz okoline Prilepa u Makedoniji, odatle su doseljeni u selo Mokranje po kojem je dobio nadimak Mokranjac.  Završio je gimnaziju u Beogradu, a zatim je upisao prirodno-matematički odsek Velike škole. Kao gimnazijalac, bio je član Prvog beogradskog pevačkog društva.

Uz pomoć Pevačkog društva, 1879. godine odlazi na muzičke studije u Konzervatorijum, u Minhen, kod Jozefa Rajnbergera. Zbog nesuglasica sa direktorom Konzervatorijuma, Mokranjac u trećoj godini studija (1883) gubi državnu stipendiju, prekida studije i vraća se u Beograd. Godinu dana kasnije postaje horovođa pevačkog društva Kornelije Stanković.

Njegovi uspesi, kao horovođe i kompozitora Prve rukoveti i Opela u ge-molu, omogućuju mu da dobije stipendiju i nastavi školovanje 1884. u Rimu, kod Parizotija, a od 1885. do 1887. na Konzervatorijumu u Lajpcigu.  Godine 1887. postaje dirigent „Prvog beogradskog pevačkog društva”. Od 1887. do 1900. radio je kao nastavnik muzike u Prvoj beogradskoj gimnaziji i Prvoj niškoj gimnaziji „Stevan Sremac” a od 1901. kao predavač pojanja u Bogosloviji. Prvi je uveo mešoviti hor, sa kojim je pomerio granice horskog izvođenja.

Zajedno sa Stanislavom Biničkim i Cvetkom Manojlovićem, osnivač je prve stalne muzičke škole (1899) — Srpska muzička škola u Beogradu (danas Muzička škola „Mokranjac”), čiji je direktor bio do smrti.

Njegovom zaslugom osnovan je prvi gudački kvartet u Srbiji.  Godine 1906, izabran je za dopisnog člana Srpske kraljevske akademije. Izabran je za dopisnog članak Francuske akademije umetnosti. Mokranjac je izabran za predsednika Udruženja srpskih muzičara, od osnivanja organizacije 1907.

Najpoznatija njegova dela su svakako Rukoveti — 15 spletova pesama zasnovanih na folklornim motivima iz različitih delova Srbije, Bosne, Makedonije, Bugarske, Primorski napevi, duhoviti skerco Kozar, kao i muzika za pravoslavna bogosluženja: velelepna Liturgija, iz koje je najpoznatija Heruvimska pesma, najznačajnije ostvarenje horske muzike u Srba, Opelo u fis-molu, Tri statije, Tebe Boga hvalim, Veličanije Svetom Savi…

Đorđe Jovanović je izradio  bistu Stevana Stojanovića Mokranjca 1934. koja čini kolekciju Galerije Matice srpske.

Mokranjčeva porodična kuća u Negotinu je 1964. godine restaurirana i pretvorena u muzej i muzički centar. Beograd je napustio 1914. godine i preselio se u Skoplje, kako bi izbegao Prvi svetski rat, a ubrzo potom je umro, 28. septembra iste godine, od komplikacija bolesti jetre nakon tri godine bolovanja. Njegovo poslednje delo je „Neotpevana pesma”.

Posmrtni ostaci Stevana Stojanovića Mokranjca su preneti iz Skoplja u Beograd, pred kraj septembra 1923. godine. Njegov grob se nalazi u Novom groblju u Beogradu. Spomenik na groblju, rad Petra Palavičinija, otkriven je 18. aprila 1926.  Bio je oženjen Marijom Micom Predić, bratanicom Uroša Predića. Imali su sina Momčila Mokranjca, profesora Farmaceutskog fakulteta.

Matić je podsetila i na brojna odlikovanja koja je dobio za svoj rad:

• Orden knjaza Danila, 3. stepen Kraljevina Crna Gora

• Orden Svetog Save, 3.  stepen Kraljevina Srbija

• Orden Svetog Aleksandra, 3. stepen Kraljevina Bugarska

• Orden Osmanie,  3. stepen Osmansko carstvo

U znak sećanja na Stevana Stojanovića Mokranjca, u njegovom rodnom gradu, Negotinu, od 1965. godine, svakog septembra se tradicionalno održavaju horske muzičke svečanosti „Mokranjčevi dani”. Po njemu su nazvane: Muzička škola „Mokranjac“ (Beograd), Muzička škola „Stevan Stojanović Mokranjac” (Bijeljina), Muzička škola „Stevan Mokranjac“ Kraljevo i Muzička škola „Stevan Mokranjac” Vranje.

„Mokranjac je objavljivao kritike, pisao predgovore, članke i druge publicističke radove, često anonimno. Nekoliko Mokranjčevih dela je ostalo nedovršeno ili je izgubljeno tokom istorije. Njegovog muzički opus obuhvata 289 umeničkih dela“, zaključila je Matić.

Direktorka Muzeja Krajina Vesna Stanković govorila je o monografiji koja prati izložbu.

„Postoje ličnosti čije delo prevazilazi vreme u kojem su stvarale i postaje trajna vrednost jednog naroda. Među njima posebno mesto zauzima Stevan Stojanović Mokranjac, kompozitor koji je srpsku narodnu pesmu uzdigao do umetničkog izraza evropskog značaja i utemeljio standarde nacionalne muzičke kulture. U jubilarnoj 2026. godine, u kojoj srpska kultura obeležava 170 godina od rođenja Stevana Stojanovića Mokranjca i šest decenija od pokretanja festivala Mokranjčevi dani, nameće se potreba za revalorizacijom njegovog umetničkog i institucionalnog nasleđa. Muzika koju je stvorio Mokranjac ne predstavlja samo istorijski artefakt, već vitalnu tekovinu koja iznova inspiriše i traje kroz savremeno doba“, rekla je Stanković.

Tim povodom, Muzej Krajine priredio je izložbu i monografiju „Mokranjac, večni akord nasleđa – 170 godina od rođenja“, autorke Vesne Stanković, kao izraz poštovanja prema svom najznamenitijem sugrađaninu, kao trajno svedočanstvo o čoveku čije delo i danas predstavlja jedan od najvažnijih stubova srpske kulturne baštine.

Posebnu vrednost čine originalni rukopisi, notni zapisi i dokumenta iz zbirki Muzeja Krajine. Deo ove građe po prvi put se predstavlja u okviru jedne reprezentativne publikacije i izložbe, omogućavajući čitaocu neposredan uvid u stvaralački proces jednog od najvećih srpskih kompozitora.

Originalni rukopisi Stevana Stojanovića Mokranjca postaju svedoci stvaralačkog procesa i  imaju vrednost koja prevazilazi njihov sadržaj. Svaka ispravka, dopisana nota ili precrtani takt predstavljaju trag stvaralačkog promišljanja. U njima se može pratiti put od prve ideje do konačnog umetničkog rešenja. Za razliku od štampanog izdanja, rukopis otkriva proces. On pokazuje da nijedna velika kompozicija nije nastala od‌jednom, već kroz niz odluka, preispitivanja i usavršavanja.

Zbog toga su rukopisi Stevana Mokranjca neprocenjiv deo kulturne baštine Srbije. Oni omogućavaju da se kompozitor upozna ne samo kroz njegova završena dela, već i kroz način na koji je razmišljao, radio i stvarao.

„Muzej Krajine danas čuva ovu građu sa svešću da ona predstavlja nacionalno kulturno dobro. Njena zaštita, proučavanje i predstavljanje javnosti deo su trajne misije muzeja da čuva uspomenu na svog najznačajnijeg sugrađanina“, kazala je autorka.

Dodala je da izložba i monografija objedinjuju istorijske izvore, muzejsku građu i savremena istraživanja, kako bi prikazali ne samo život Stevana Mokranjca, već i kulturno okruženje iz kojeg je potekao, njegov umetnički razvoj i trajni uticaj na srpsku i evropsku muzičku tradiciju, a sve sa željom da se doprinese boljem razumevanju njegovog dela, ali i podstaknu nove generacije da otkrivaju bogatstvo kulturnog nasleđa koje nam je ostavio.

Ono što povezuje Mokranjčevih 170 godina i festivalskih šest decenija jeste neprekinuta linija pamćenja. Kada udruženi horovi u Negotinu, pred bronzanim likom svog rodonačelnika, ponovo podignu glas u zvucima Šeste rukoveti, u tom trenutku nestaje vremenska distanca. Prošlost, sadašnjost i budućnost stapaju se u jedan, savršen akord. Spomen-muzej sa originalnim rukopisima koji čuvaju trag kompozitorove stvaralačke ruke i festival koji te note već šezdeset godina pretvara u živu reč, stoje kao trajna garancija da je Mokranjčevo delo utkano u same temelje našeg identiteta. „Dok ulazimo u novi vek njegove kulturne baštine, izložba i monografija „Mokranjac, večni akord nasleđa – 170 godina od rođenja“, autorke Vesne Stanković, ostaju kao svedočanstvo o narodu koji ume da prepozna i sačuva svoje velikane i o gradu u kome kultura i muzika, nikada neće prestati da žive“, zaključila je Stanković.

Publika je u postavljala zanimljiva pitanja autorki, koja je sa velikim autoritetom i temeljnim poznavanjem lika i dela Stevana Mokranjca, svojim odgovorima, oduševila prisutne.

Stanković se zahvalila Svetlani Matić na pozivu i odličnoj organizaciji obeležavanja ovog značajnog jubileja.

U toku večeri se pretstavila i firma „Rainhonig“ kao generalni sponzor i predstavila svoje proizvode od meda. Do dubokih večernjih sati, nastavljeno je druženje u pozitivnoj atmosferi.

Naredni skup koji organizuje Austrijsko-srpsko kulturno društvo „Vilhelmina Mina Karadžić“ biće održan u subotu, 24. oktobra u Zajednici srpskih klubova u Beču , u 16 časova.

Reč je o Mini sajmu, gde će se predstaviti domaći i strani autori knjiga, fotografija, slika, ručnih radova, narodne radinosti, gurmanskih specijaliteta, meda, dobrih domaćih i stranih vina, muzičari i svi oni koji budu želeli da se toga dana druže uz dobru muziku i posluženje. Program će voditi Tomislav Džimi Perić, član Društva.