Bečki đak Jovan Ilkić projektovao Narodnu skupštinu u Beogradu: 90 godina od prve sednice

Prva sednica u zgradi Narodne skupštine Kraljevine Jugoslavije održana je 20. oktobra 1936. godine. Projekat je izradio arhitekta Jovan Ilkić, koji se školovao u Beču, a gradnja je, zbog ratova i promena državnog uređenja, trajala gotovo tri decenije.

Na današnji dan pre 90 godina, poslanici su prvi put zasedali u novoj zgradi Narodne skupštine u Beogradu. Monumentalno zdanje na današnjem Trgu Nikole Pašića građeno je od 1907. do 1936. godine, kroz period u kojem je Srbija prošla kroz Balkanske ratove, Prvi svetski rat i stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno Kraljevine Jugoslavije.

Projekat za zgradu izradio je Jovan Ilkić, arhitekta koji se školovao na bečkoj Akademiji likovnih umetnosti i radio u birou Teofila fon Hansena, oca austrijskog Parlamenta. Ipak, nije dočekao završetak svog najpoznatijeg projekta. Umro je 1917. godine u austrougarskom zarobljeništvu, a radove su kasnije nastavili drugi arhitekti.

Od konkursa 1901. do polaganja kamena temeljca

Potreba za namenskom zgradom parlamenta javila se krajem 19. veka, kako su se razvijale državne institucije Srbije. Prvi projekat za skupštinsko zdanje izradio je arhitekta Konstantin A. Jovanović 1892. godine, ali taj plan nije realizovan.

Nakon promena ustavnog uređenja i odluke da se gradi zgrada prilagođena radu parlamenta, 1901. godine raspisan je novi konkurs. Pobedio je projekat Jovana Ilkića, koji je predviđao reprezentativnu građevinu sa centralnom kupolom i simetričnim bočnim krilima.

Kamen temeljac položio je kralj Petar I Karađorđević 27. avgusta 1907. godine. Izgradnja je započeta u vreme Kraljevine Srbije, a zgrada je bila namenjena njenom narodnom predstavništvu.

Ratovi i promene države produžili su izgradnju

Radovi su napredovali sporo. Balkanski ratovi i Prvi svetski rat omeli su gradnju, dok su ratna razaranja i finansijske teškoće dodatno otežali realizaciju projekta.

Posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, promenile su se i potrebe parlamenta. Zgrada prvobitno zamišljena za institucije Kraljevine Srbije trebalo je da odgovori zahtevima nove države.

Jovan Ilkić preminuo je 1917. godine, pa nije dočekao da vidi završetak građevine. Posao je nastavljen uz učešće njegovog sina Pavla Ilkića, koji je radio na izmenjenim projektima. Gradnja je nastavljena 1920. godine, ali je 1926. ponovo obustavljena.

Nova faza počela je 1934. godine, kada je završne poslove preuzelo Arhitektonsko odeljenje Ministarstva građevina. Glavni projektant u toj fazi bio je Nikolaj Krasnov, ruski arhitekta, koji je imao značajnu ulogu u oblikovanju enterijera i završnim radovima.

Monumentalna građevina u centru Beograda

Dom Narodne skupštine izgrađen je u stilu akademizma, sa naglašenim centralnim delom, velikom kupolom i simetrično raspoređenim bočnim krilima. Glavni ulaz istaknut je portikom sa stubovima, dok su fasade oblikovane tako da naglase reprezentativnost državne institucije.

Unutrašnjost obuhvata veliku plenarnu salu, manje sale za skupštinski rad i svečane prostore. U njihovom uređenju primenjeni su dekorativni elementi koji su odgovarali značaju zgrade kao sedišta najvišeg predstavničkog tela države.

Zgrada je završena i osvećena 18. oktobra 1936. godine. Dva dana kasnije, 20. oktobra, u njoj je održana prva sednica novog saziva Narodne skupštine Kraljevine Jugoslavije.

Od jugoslovenskog parlamenta do Narodne skupštine Srbije

Zgrada je nastavila da služi parlamentarnom životu i nakon promena državnog uređenja. Tokom Drugog svetskog rata u njoj se nalazila nemačka komanda, a posle rata postala je sedište predstavničkih tela nove jugoslovenske države.

U narednim decenijama u njoj su zasedali parlamenti Demokratske Federativne Jugoslavije, Federativne Narodne Republike Jugoslavije, Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, Savezne Republike Jugoslavije i državne zajednice Srbije i Crne Gore.

Nakon osamostaljenja Srbije 2006. godine, zgrada je postala Dom Narodne skupštine Republike Srbije. Zbog istorijske, arhitektonske i umetničke vrednosti proglašena je spomenikom kulture 1984. godine.

Jovan Ilkić – veza Beča i Beograda

Ilkićevo obrazovanje i početak karijere povezani su sa Bečom, gde je studirao arhitekturu i radio u birou Teofila fon Hansena, autora austrijskog parlamenta na Ringštrase. Iskustvo stečeno u austrijskoj prestonici preneo je u svoj kasniji rad u Srbiji, gde je projektovao više značajnih građevina.

Više o njegovom životu, školovanju i radu u Austriji pročitajte u ranije objavljenim tekstovima NIT News:

• „Jovan Ilkić u Beču: Studije kod Teofila fon Hansena i rad na Parlamentu“ (https://nitnews.at/jovan-ilkic-u-becu-studije-kod-teofila-fon-hansena-i-rad-na-parlamentu/)

• „Jovan Ilkić: Arhitekta koji je gradio Beograd, a umro u logoru Nežider“ (https://nitnews.at/jovan-ilkic-arhitekta-koji-je-gradio-beograd-a-umro-u-logoru-nezider/)

Devedeset godina nakon prve sednice, Dom Narodne skupštine ostaje jedno od najvažnijih arhitektonskih i istorijskih zdanja Beograda. Njegova izgradnja započeta je u Kraljevini Srbiji, završena u Kraljevini Jugoslaviji, a tokom narednih decenija zgrada je pratila promene država i političkih sistema na ovom prostoru.